Döviz futures piyasaları, Türkiye ve Azerbaycan uygulaması

Abstract

İlk defa XIX yüzyılda imzalanmaya başlayan futures sözleşmeleri her hangi bir standart miktarda ürünün, sözleşme yapıldığı an belirlenen fiyattan gelecekteki bir tarihte teslimini öngörür. Futures sözleşmeleri forwardlardan farklı olarak, teşkilatlı futures borsalarında işlem görür. Hisse senedi borsaları kadar olmasa da, futures borsaları veya piyasaları dünya genelinde bir yayılma göstermektedir. Futures sözleşmeler prensip olarak her hangi bir üzerine yapılabilir, ancak bu çalışmanın konusu sadece döviz futures sözleşmeleridir. 1970’li yıllarda dalgalı kur sistemine geçiş ve 1980’lerde kısa vadeli para hareketleriyle birlikte döviz futures piyasalarına ihtiyaç duyulmuş ve bu piyasalar sürekli gelişme göstermiştir. İlk döviz futures sözleşmelerinin işlem gördüğü borsa, Chicago Mercantile Exchange (CME) borsasıdır. Bu sözleşme aynı zamanda ilk finansal futures sözleşme olma özelliğini de taşıyordu. Çalışmada uygulamaları incelenen ülkelerden Türkiye’de 2001 yılının başlarında çıkan ekonomik kriz sonrasında dalgalı döviz kuruna dönülmüş, dolayısıyla, yasal zemini 1995’de hazırlanmış, ancak faaliyete geçmemiş İMKB Vadeli İşlemler Piyasası’nın işlemlere başlanmasına hem uygun zemin hazırladı, hem de kamçı rolünü oynadı. Diğer ülke Azerbaycan’da ise serbest piyasa ekonomisinin tedrici gelişmesi sonucu Bakü Menkul Kıymetler Borsası’nda (BSE) döviz futures sözleşmeleri işlem görmeye başlamıştır.

Futures, first traded in 19th century, are contracts that allow traders to agree on price and quantity of goods today and deliver them in the future. Unlike the forward contracts, futures are trade at organized exchanges. Futures markets are developing year by year, although its level still is lower than equities. Although futures contracts, on principle, can be signed on any product, this study comprises only currency futures. Changing the exchange rate system into the floating one in 1970s and hot money movements in 1980s necessitated the currency futures markets and they developed continuously. Chicago Mercantile Exchange is the first exchange trading currency futures contracts. These contracs were also the first financial contracs had ever been traded. In one of the two countries studied in this thesis, in Turkey, the floating exchange rate regime was applied after the economic crisis in early 2001; consequently, Turkey had a good chance to start trades at Istanbul Stock Exchange’s Futures Market. Currency futures contracts were started to trade at Baku Stock Exchange of Azerbaijan, another country studied here, in order with the normal development of the market economy.