İbnü’z- Zemlekânî’nin et-Tibyân fî ‘İlmi’l-Beyân El-Mutli‘ ‘Alâ İ‘Câzi’l-Kur’ân adlı eseri (tahlil ve değerlendirme)

Abstract

İbnü’z-Zemlekânî, Abdülkâhir el-Cürcânî’nin Delâ’ilü’l-i‘câz adındaki belâgat eserini düzensiz bulduğu için et-Tibyân kitabını yazma ihtiyacı hissetmiştir. et-Tibyân’da Delâil özetlenerek konularına göre tasnif edilmiştir. Bu bağlamda et-Tibyân; Sevâbık, Mekâsıd ve Levâhık bölümlerine ayrılmıştır. Sevâbık bölümünde belâgat ilminin önemine ve öncüllerine değinilmiş, Mekâsıd bölümü de klasik belâgat anlayışını andıracak şekilde üç rükne ayrılmıştır. Birinci rükünde Delâil’de bulunan beyân konuları, ikinci rükünde meânî konuları, üçüncü rükünde ise Hatîb et-Tebrizî ve Fahreddîn er-Râzî’nin eserleri referans alınarak bedî‘ sanatları incelenmiştir. Levâhık bölümünde ise i‘câz meselesi mütalaa edilmiştir. İbnü’z-Zemlekânî, et-Tibyân’da ele aldığı beyân ve meânî konularında büyük oranda Abdülkâhir el-Cürcânî’nin Delâil’ini esas almıştır. Ancak Cürcânî’den farklı olarak bedî‘i bir ilim olarak tanımlamış ve eserinde yirmi altı tane bedî‘ sanatına yer vermiştir. Ayrıca müellif, et-Tibyân’da bazı nahiv konularını incelemiş, kaynağı Sîbeveyhi ve İbnü’l-Hâcib olan bazı farklı görüşler dile getirmiştir. Bu çerçevede (لو ) şart edatı ile ( لا ) ve (لن ) olumsuzluk edatları arasındaki farka dair ileri sürülen görüşler dikkate değerdir. İbnü’z-Zemlekânî’nin bu çalışması, Yunan retoriğini Arap belâgatına uyarlama çabası içerisinde olan İbn Amîre tarafından eleştiri konusu yapılmıştır. İbn Amîre, et-Tibyân’ın üslûbu, tanımlamaları ve örnekleri gibi cüzî konuların yanı sıra isim ve fiil cümleleri arasındaki fark gibi birtakım küllî meselelere de eleştiriler yöneltmiştir. Bu reddiye, belâgat tarihinde coğrafî bölge ve mezhebî kimlik gibi etkenler sonucunda oluşan ekollerin farklarına ışık tutmaktadır. ZETi İBNÜ’Z- ZEMLEKÂNÎ’NİN ET-TİBYÂN FÎ ‘İLMİ’L-BEYÂN EL-MUTLİ‘ ‘ALÂ İ‘CÂZİ’L-KUR’ÂN ADLI ESERİ (TAHLİL VE DEĞERLENDİRME)i ABSTRACTii İÇİNDEKİLERiii ÖNSÖZvi KISALTMALARvii GİRİŞ1 I. KONU1 II. KAYNAKLAR VE LİTERATÜR DEĞERLENDİRMESİ3 BİRİNCİ BÖLÜM6 İBNÜ’Z-ZEMLEKÂNÎ’NİN HAYATI, ESERLERİ VE BELÂGAT İLMİNDEKİ KONUMU6 I. HAYATI, ESERLERİ VE İLMİ KİŞİLİĞİ6 A. Adı ve Künyesi6 B. Hayatı7 C. Vefâtı7 D. Yaşadığı Dönem7 E. Eserleri8 F. İlmi Kişiliği11 II. İBNÜ’Z-ZEMLEKÂNÎ ÖNCESİ BELÂGAT TARİHİNE GENEL BİR BAKIŞ12 A. Belâgat İlminin Teşekkül Evresi12 1. Câhiliye Döneminde Belâgat13 2. Kur’ân-ı Kerîm’in Nüzûlündan Sonra Belâgat15 a. İ‘câzü’l-Kur’ân Eserlerinde Belâgat15 b. Dil Kitaplarında Belâgat19 c. Edebiyat Kitaplarında Belâgat21 d. Edebiyat Eleştirisi Kitaplarında Belâgat24 B. Belâgat İlminin Olgunlaşma Evresi25 1. Abdülkâhir el-Cürcânî25 2. Zemahşerî30 C. Belâgat İlminin Sistemleşmesi31 1. Fahreddîn er-Râzî31 2. Ebû Ya‘kûb es-Sekkâkî33 III. BELÂGAT EKOLLERİ34 A. Meşârika (Doğu) Ekolü35 B. Bülegâ Ekolü36 C. Meğâribe (Batı) Ekolü38 İKİNCİ BÖLÜM40 ET-TİBYÂN FÎ İLMİ’L-BEYÂN EL-MUTLİ‘ ‘ALÂ İ‘CÂZİ’L-KUR’ÂN40 I.ANA HATLARIYLA ET-TİBYÂN40 A. et-Tibyân’ın Kaynakları ve Etkileri40 1. Kaynakları40 2. Etkileri41 B. Eserin İçeriği ve Tasnifi42 1. Sevâbık46 2. Mekâsıd47 3. Levâhık48 a. İ‘câzın Özleri İtibariyle Tek Tek Kelimelerle Gerçekleşmesi48 b. Kelimelerin Aslî Özellikleri Olmayan Hareke ve Te’lîf Yönüyle İ‘câzın Gerçekleşmesi48 c. İ‘câzın Sadece Mana Yönüyle Gerçekleşmesi49 d. Sarfe Teorisi49 e. İ’câzın Kur’ân’ın Nazmı İtibariyle Gerçekleşmesi50 II. ET-TİBYÂN ÇERÇEVESİNDE İBNÜ’Z-ZEMLEKÂNÎ’NİN BELÂGAT TASAVVURU50 A. Beyân, Belâgat ve Fesâhat Kavramları50 a. Beyân52 b. Fesâhat54 c. Belâgat56 B. İbnü’z-Zemlekânî’nin Yorumlama Örnekleri57 1.Mecâz57 a.Mecâz-ı İfrâdî58 b.Mecâz-ı İsnâdî (Mecâz-ı Aklî)61 2.Sıfat ve Mevsûfun Birbirine Kasrı61 C. İbnü’z-Zemlekânî ve Bedî’ İlmi63 II. İBNÜ’Z-ZEMLEKÂNÎ’NİN DİĞER DİLCİLERDEN AYRIŞTIĞI BAZI GÖRÜŞLERİ71 A. (لَوْ) Edatı71 B. Olumsuzluk Edatları Olan (لنْ) ve (لَا) Arasındaki Fark73 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM76 İBN AMÎRE’NİN ET-TİBYÂN ELEŞTİRİSİ76 I. İBN AMÎRE’NİN HAYATI76 II. ANA HATLARIYLA ET-TENBİHÂT77 A. Beyân Konularına Yöneltilen Eleştiriler78 B. Meânî Konularına Yöneltilen Eleştiriler82 1.İsim ve Fiil Cümlesi Arasındaki Fark82 2.Ma‘rife ve Nekre86 C. Kural Dışı Kalan Kelimelere Yöneltilen Eleştiriler90 1. Umûmu’s-selb ve Selbü’l-umûm90 2. (إنما) Edatı98 SONUÇ100 KAYNAKÇA102İbnü’z-Zemlekânî felt the need to write the book of at-Tibyân because he found the rhetoric work of Abdülkâhir al-Cürcânî called Delâil to be irregular. In this work, Delâil has been summarized and subjected to a systematic classification. In this context, at-Tibyan; It is divided into Sevâbık, Mekâsıd and Levâhık sections. The value of the science of rhetoric and its antecedents are mentioned in the chapter of Sevâbık, and the chapter of Mekâsıd is divided into three parts in a way that resembles the classical understanding of rhetoric. In the first part, the matters of declaration in Delâil, and in the second part, the meanings are summarized. In the third part, the arts of bedî‘ were examined by making use of al-Hatîb at-Tabrîzî and Fahreddîn ar-Râzî. In the chapter of Levâhık, the issue of i'jaz is considered. İbnü'z-Zamlekânî followed Abdülkâhir al-Cürcânî's Delâil on the issues of rhetoric that he dealt with in et-Tibyân. İbnü’z-Zemlekânî, unlike Cürcânî, was defined bedî‘ as a body of science and included twenty-six bedî‘ arts in his work. In addition, some syntax topics were examined in at-Tibyân, and some different views, the source of which were Sîbeveyhi and İbnü’l-Hâcib, were expressed. In this context, the conditional preposition (لو) and the difference between the negation prepositions (لا) and (لن) is remarkable. This work of Ibnü'z-Zamlekânî was criticized by Ibn Amîre, who was trying to adapt Greek rhetoric to Arabic rhetoric. In addition to minor issues such as et-Tibyân's style, definitions and examples, Ibn Amîra also criticized some general issues such as the difference between noun and verb phrases. This rejection sheds light on the differences between the schools that emerged as a result of factors such as geographical region and sectarian identity in the history of rhetoric.