Çoğul modernite ve İran örneğinde kamusal alana yansımaları

Abstract

‘Çoğul Modernite’ teorisi; Batılı anlamda tekil/ homojen modernite algısını yıkarak, farkı modernite tecrübeleri yaşayan Batı-dışı toplumların modernleşme süreçlerini plüralist bir anlayışla kabul etmiş ve ele almıştır. İran da, Batı-dışı bir modernite örneği olarak, genel kabul gören ve moderni Batı ile özdeşleştiren modernleşme algısına karşı durmaktadır. Modernleşme süreci boyunca çeşitli aşamalardan geçen İran, kendi modernitesini keşfetme ve yeni bir modern algısı yaratma çabasında olmuştur. Batı’yı taklit ile başlayan bu süreç, zaman içinde geleneklerinden vazgeçmeden Batı’dan ilham alarak modernleşmeye dönüşmüştür. İran’da modernleşme ve reform hareketleri, Kaçar dönemiyle başlamış; Meşrutiyet devrimi, anayasanın kabulü ve Pehlevi hanedanlığı döneminde devam etmiş; İslam devrimiyle bugünkü yapısına ulaşmıştır. Bu süreçten İranlı entellektüeller de fikirsel olarak etkilenmiştir. Batı’da eğitim alıp İran’a dönüş yapan entellektüellerin bazıları, söylemlerini Batı hayranlığı ii içinde ortaya koyarken; Ahmed Fardid, Celal Al-i Ahmed ve Rıza Davari-Ardakani gibi isimler Batı karşıtı söylemlerde bulunmuştur. Batı’yı tamamen reddeden görüşler, İslam Devriminin de ideolojik alt yapısını sağlayarak geleneği ön plana çıkarmıştır. Mehdi Bazergan ve Ayetullah Humeyni de bu görüşleri devam ettirmiştir. Gelenekten ödün vermeden modernleşmeyi kısmen kabul eden Ali Şeriati’nin fikirleri İslam Devrimi’nde aktif rol oynayan öğrencileri özellikle fikirsel olarak etkilemiştir. İslam Devrimi’nin ardından; Reformist kanada yakın Daryuş Şayegan, Muhsin Kadivar, Ekber Genci, Muhammed Müctehid Şebüsteri, Said Haceryan ve Abdülkerim Suruş gibi laik siyasi görüşlü dindar entelektüeller geleneksel ile moderni uzlaştırmaya çalışan argümanlar öne sürmüştür.

Eisenstadt's ‘Multiple Modernities’ ignored the singular/ homogeneous perception of classical modernity and created a pluralistic understanding which was based on the modernization processes of non-Western societies with different modernity experiences. As an example of non-Western modernity, Iran opposes the classical version of modernization which identifies the modern with the West. Iran, which has gone through various stages during its modernization process, has been in an effort to discover its own modernity and create a new perception of ‘modern’. This modernization process started with imitation of the West, but turned into getting inspired by the West without making a compromise on its own tradition. The modernization process and reform movements in Iran started with the Qajar period; continued with the Constitutional Revolution and then in the Pahlavi era. It reached its present form after the Islamic revolution. Iranian iv modernization experience influenced the discourses of local intellectuals and encouraged them to reshape the mental map of society. Some of the intellectuals returned back home after their education in Europe and tried to impose Western ideas in admiration. But names such as Fardid, Al-i Ahmed and Davari represented the anti-Western wing and reject these ideas. Bazargan and Ayatollah Khomeini provided the ideological infrastructure of the Islamic Revolution by exegerating the anti-Western discourse and brought tradition into the forefront The ideas of Shariati, who partially accepted modernization, influenced the students who played an active role in the Islamic Revolution. After the Revolution; religious intellectuals with secular political views such as Shayegan, Kadivar, Ganji, Shabistari, and Soroush tried to reconcile the traditional and the modern.