Karkarçay Havzası'nın (Karabağ-Azerbaycan) mühendislik jeomorfolojisi

Abstract

Fiziki coğrafyanın alt dallarından biri olan jeomorfoloji; litosferin yüzeyinde görülen şekilleri inceleyen, oluşum ve evrimlerini açıklayan, sınıflandıran ve dağılışlarını nedenleriyle birlikte ortaya koyan bir bilim dalı olarak tanımlanmıştır. Bu çalışmanın ana başlığı olan mühendislik jeomorfolojisi ise herhangi bir sahayı yer şekillerinin kökeni, oluşumu ve evrimi temelinde algılayıp, insan ile doğa arasındaki ilişkiyi doğal çevrenin kullanımı ve değiştirilmesi perspektifinden ele alarak mekâna dair yapı ve süreçlerin etki ve boyutlarını değerlendiren, bu kapsamda şehir ve yerleşime dair planlamaları yönlendiren, aynı zamanda mühendislik yapıları için de yer belirlemesine katkıda bulunan coğrafya temelli bir disiplindir (Turan ve Karataş, 2020:21). Diğer bir ifade ile mühendislik jeomorfolojisi jeomorfoloji bilgisini coğrafyanın diğer alt dalları ile sentezleyerek bu bilgiden pratik bir fayda sağlamayı amaçlar. İngiltere’de ortaya çıkan bu bilim dalı üniversitelerin coğrafya, inşaat mühendisliği ve çevre mühendisliği gibi çeşitli bölümlerinde ders olarak okutulsa da uluslararası literatürde bu alanda yazılmış eser sayısı oldukça azdır. Mühendislik faaliyetlerinin optimal düzeyde yürütülmesine katkı sağlayan bu çalışmaların ülkemizde de yok denecek düzeyde olduğu bir gerçektir. Çalışma bu sebeple ülkemizde yapılan ilk mühendislik jeomorfolojisi çalışmalarından biri olması ve alana dair örnekleri artırması bakımından önemlidir. Çalışmanın konu aldığı alanı teşkil eden Karkarçay Havzası, Kura Nehri’nin Azerbaycan içerisindeki kollarından birinin akaçlama sahasından ibarettir. Kura Nehri’nin Mingeçevir Barajı’na su temin ettikten sonra güneydoğuya yönelmesi ile Ağcabedi yakınlarında Kura Havzası’na dahil olup bu yolla Hazar Denizi’ne ulaşır. Bu kapsamda Şuşa, Hankendi, Ağdam ve Ağcabedi gibi önemli, kadim meskûn alanları sınırları içine alır. Temelde giriş kısmı ve bunun dışında iki ana bölüm olarak tasarlanan çalışmanın giriş kısmında coğrafyanın temel konu başlıkları olan fiziki (jeoloji, jeomorfoloji, iklim, hidrografya, toprak ve bitki örtüsü) ve beşerî coğrafyaya (demografi, ekonomi, ulaşım ve turizm) dair bilgiler sunularak genel bir bilimsel zemin oluşturmak hedeflenmiştir. Birinci bölümde sahanın jeomorfolojik özellikleri tetkik ve tasnif edilip çeşitli jeomorfolojik analizlerle desteklenerek bir anlamda sahanın zemin ve topografya açısından mühendislik çalışmalarına dair potansiyeli tespit edilmiştir. İkinci bölüm mühendislik jeomorfolojisi kısmı olarak değerlendirilmek olup bölgenin arazi yapısı ve özellikleri doğrultusunda belirlenen parametrelerin çeşitli analizlere tabi tutulması ve elde edilen çıktılardan nihai bir rapor hazırlanmasını kapsar. Bu yönüyle başta jeomorfolojik olmak üzere coğrafi bilgi ve bulgular ile mühendislik unsurlarını bir arada değerlendirnbu çalışma hem bölgenin genel karakterini ortaya çıkaracak bir envanter kaydı hem de yapılaşma sürecinde fayda sağlayacak yönlendirici bir doküman niteliği taşır.

Geomorphology, one of the sub-branches of physical geography; It is defined as a branch of science that examines the shapes seen on the face of the lithosphere, explains formations and evolutions, classifies them and explains its disintegration together with its causes. The main title of this study, engineering geomorphology, aims to provide a practical benefit from this knowledge by synthesizing geomorphology knowledge with other sub-branches of geography. In other words, engineering geomorphology is a geography-based discipline that detects any field on the basis of the origin, formation and evolution of ground shapes, evaluates the effects and dimensions of structures and processes related to space by considering the relationship between human and nature from the perspective of the use and alteration of the natural environment, and in this context directs the planning of the city and settlement, but also contributes to the determination of locations for engineering structures. Although this branch of science that emerged in England is taught as a course in various departments of universities such as geography, civil engineering and environmental engineering, the number of publications written in this field is quite low. In our country, there are almost no studies that contribute to the optimal execution of engineering activities. It is therefore important to be one of the first geomorphological engineering studies in our country and to expand our examples in this field. Karkarçay is one of the trinies of the Kura River in Azerbaijan and after supplying water to the Mingateevir Dam, it is incorporated into the Kura basin near Agcabendi and thus reaches the Caspian Sea. In this context, important ancient residential areas such as Shusha, Hankendi and Askeran are within their borders. The introduction part of the study, which is basically designed as the introduction part and two main sections, aims to provide an overview by providing information on the main topics of geography: physical (geology, geomorphology, climate, hydrography, soil and vegetation) and human geography (demographics, economy, transportation and tourism). In the first part, the geomorphological characteristics of the site will be examined and sorted and supported by various geomorphological analyses and in a sense the potential of the site will be determined. In the second part, it is to be evaluated as the engineering geomorphology part and it covers the subjecting of various analyses of the parameters determined in line with the characteristics of the region and the preparation of a final report from the obtained outputs. On this occasion, this study, which will evaluate the sub-branches of geography and engineering elements together, is both an inventory that will reveal the general character of the region and a document that will benefit in the construction process.