Türkiye’de neoliberal dönemde vasıflı işgücünün değişen yapısı ve yükseköğretim : mühendislik örneği

Abstract

Bu çalışmada, neoliberal dönemde Türkiye’de yükseköğretim sistemi ve mühendislik eğitiminde ortaya çıkan değişikliklerin vasıflı işgücü olarak mühendislerin farklı istihdam alanları ve emek süreçleri üzerindeki etkilerini ele almak amaçlanmıştır. Yükseköğretim sistemindeki yapısal değişim sürecine, Türkiye’de sınai üretimin değişen koşulları ve kapitalist sermaye birikimiyle ilişkisi üzerinden yaklaşmak, mühendis işgücü ihtiyacının hangi dinamikler altında şekillendiğini açıklamaya imkân tanımaktadır. Tarihsel süreçte Türkiye’de yüksek eğitim alanının dönüşümü, geç kapitalistleşmenin farklı evrelerine özgü dinamikler altında şekillenmiştir. Bu bağlamda geç Osmanlı döneminden itibaren Cumhuriyet tarihi boyunca eğitimli/ vasıflı kesimlere ilişkin ihtiyaçların değişmesiyle birlikte, yükseköğretim sistemi zaman içinde üretimin farklı alanlarında istihdam edilecek vasıflı işgücünün eğitimini de kapsayacak şekilde yeniden şekillenmiştir. Böylelikle geçmişten günümüze süreç, üretimin ve sermaye birikiminin değişen koşullarıyla birlikte Türkiye’nin kapitalist dünyayla ilişkileri ve bütünleşme eğilimlerini de içeren bir seyir izlemiştir. 1980’lerden itibaren uygulamaya geçen yükseköğretim politikaları ve hacimsel genişleme stratejileriyle karakterize olan yapısal değişim sürecinde, eğitim niteliği ve diğer özellikler bakımından çok katmanlı bir yükseköğretim yapısı ortaya çıkmıştır. Bu duruma genel anlamda vasıflı işgücü ve özel olarak mühendis işgücünün de geçmişe göre daha katmanlı bir yapı sergilemesi olgusu eşlik etmiştir. Süreç özellikle mühendis istihdamının yoğun olduğu Türkiye imalat sanayi üretiminde istihdamın da nitelik-katmanlı bir yapı içinde gerçekleştiği koşulları beraberinde getirmiştir. Türkiye’de sınai üretim yapısının mevcut koşulları, işgücünde vasıfsızlaşma eğiliminin dinamiklerini güçlü şekilde barındırdığı gibi, yükseköğretimin katmanlı bir yapı içinde genişlemesini de mümkün kılmaktadır. Bununla birlikte üretim yapısının sınırları ve olanakları, küresel meta ve dış ticaret zincirlerindeki uluslararası işbölümüne göre belirlenmektedir. Bu bağlamda küresel meta zincirlerine göre uluslararası işbölümü aynı zamanda Türkiye’de sanayi üretiminde emek kompozisyonun oluşumuna, vasıflıdan düşük vasıflıya emek tiplerinin dağılımına ve emek süreçlerinin şekillenmesine etki etmektedir.

This study aims to discuss the effects of the changes in the higher education system and engineering education on several employment fields and differentiated labour processes of engineers as a skilled workforce in Turkey in the neoliberal era. Approaching the process of structural change of the higher education system through the changing conditions of industrial production in Turkey and its relationship with capital accumulation, allows us to explain the dynamics that shape the needs of skilled labour in general and engineering labour, in particular. Historically, the transformation of higher education in Turkey has been shaped by the specific dynamics of different stages of late capitalization. In this context, with the change in the needs of educated/ skilled segments throughout the history of the Republic of the Turkey from the late Ottoman period, the higher education system has been reshaped in time to include the training of skilled workforce to be employed in different production fields. Thus, the process has been shaped by the changing conditions of industry and capital accumulation and also includes the progress of Turkey's relations with the capitalist world and the integration tendencies from the past to the present. In the process of structural change, which is characterized by higher education policies and expansion strategies that have been implemented since the 1980s, a multi-layered higher education structure has emerged in terms of the quality of education and other features. This situation has been accompanied by the fact that the skilled workforce in general and the engineering workforce, in particular, has taken on a more layered structure compared to the past. This process has brought along the conditions of employment within a skill-layered structure in different fields and especially in the manufacturing industry of Turkey. Turkey's current conditions of industrial production structure which strongly embodies the dynamics of tendencies of the deskilling of labour is also enables the expansion of the higher education within a multi-layered structure. However, the limits and the possibilities of the production structure are determined according to the international division of labour linked to global commodity and foreign trade chains. In this context, the international division of labour according to global commodity chains also affects the formation of the labour composition, the distribution of labour types from skilled to low-skilled labour, and the shaping of the labour processes in Turkey.