Şer‘î delil olarak Âmidî’de istidlâl

Abstract

Şer‘î deliller, fıkıh usulü ilminin en önemli konularındandır ve delillerden hüküm elde etme yöntem ve metotlarını incelemesi bakımından fıkıh usulünün de temelini oluşturur. Şer‘î delillerin kitap, sünnet, icmâ ve kıyasla sınırlı olmadığı, İslam âlimleri tarafından kabul görmüştür ve her fıkıh doktrini bu dört aslî delil dışında bazı deliller geliştirmiştir. Kimi usulcüler söz konusu dört delil dışındaki bütün delilleri istidlâl çatısı altında toplamaya çalışmıştır. Daha çok mütekellimîn usulcülerinin sergilediği bu tavır, istidlâlin geniş yelpazeli kullanımını yansıtır. Dört temel şer‘î delil dışındaki delillerin neler olduğu tartışmalıdır. Bu nedenle istidlâlin mahiyeti, işlevi ve kapsamına ilişkin usulcüler arasında birtakım farklılıklar bulunmaktadır. Âmidî de, dört şer’î delil dışındaki delilleri istidlâl çatısı altında ele alan usulcülerdendir. Ona göre istidlâl, nas, icmâ ve kıyasın kullanılamadığı durumların tamamını kapsayan şemsiye bir kavramdır. Buna göre o, istidlâlin kapsamını kıyas dışındaki aklî çıkarımların tamamını kuşatacak şekilde geniş tutmaktadır. Bu çalışma Seyfeddin el-Âmidî’nin istidlâl tasavvurunu yaptığı taksim ve tasnifi esas alarak ortaya koymayı amaçlamaktadır. Onun istidlâle yönelik tavrının ortaya konulması ve böylece bahse konu meseleye yaklaşımının netleştirilmesi hedeflenmektedir. Bu amaçla Âmidî tarafından şer’î delil olarak sayılan istidlâl üzerinde durularak, meselenin farklı cihetlerde irdelenmesi gaye edinilmiştir. Böylelikle istidlâlin, onun usul düşüncesindeki konumu ve icra ettiği fonksiyon netleştirilmeye çalışılmıştır. Bu çerçevede öncelikle istidlâl kavramının mahiyeti ortaya konulmuş ve tarihsel gelişimi de dikkate alınarak mahiyeti ile ilgili yapılan tartışmalar zikredilmiştir. Bu bağlamda istidlâlin diğer disiplinlerdeki kullanımları mukayeseli bir şekilde ele alınmaya çalışılmıştır.

Shari‘ah dalīls are one of the most important subjects of Islamic jurisprudence and form the basis of Islamic jurisprudence in terms of examining the methods of obtaining judgments from dalīls. Islamic scholars have accepted that shariah dalīls are not limited to Quran, sunnah, ıjmā, and analogy, and every fiqh doctrine has developed some dalīls other than these four essential dalīls. Some scholars tried to gather all the dalīls under the umbrella of istidlāl, except for the four dalīls in question. This attitude, which is mostly exhibited by the scholars of mutakallimīn, reflects the wide-ranging use of ıstidlāl. It is controversial what the dalīl other than the four basic shari'ah dalīls are. For this reason, there are some differences among the scholars regarding the nature, function and scope of istidlāl. Āmidī is also one of the scholars who deal with the dalīls other than the four shari‘ah dalīls under the umbrella of istidlāl. According to him, istidlāl is an umbrella concept that will cover all situations where there is no nass, ijmā, and analogy. Accordingly, he broadens the scope of istidlāl to encompass all rational dalīls other than analogy. This study aims to reveal Sayf al-Dīn al-Āmidī's imagination of istidlāl based on his division and classification. It is aimed to reveal his stance on istidlāl and thus to clarify his approach to the issue in question. For this purpose, it is aimed to examine the issue from different aspects by emphasizing the istidlāl, which is considered as the shari‘ah dalīl by Āmidī. Thus, the position of istidlāl in his thought and the function it performs has been tried to be clarified. In this framework, first of all, the nature of the concept of istidlāl has been revealed, and the discussions about its nature have been mentioned, taking into account its historical development. In this context, the use of istidlāl in other disciplines has been tried to be discussed comparatively.