Radikal Sosyalizmden Milliyetçili ğ e: KAZANLI AYAZ İSHAKÎ'NİN (1878-1954) FİKRÎ SERÜVENİ

Abstract

Ayaz İshakî, tanınmış Tatar aydınlarından olup, yazdığı tiyatro eserleri, çıkardığı gazeteler ve Rusya Müslümanlarının siyasî hareketlerindeki aktif rolü ile öne çıkmıştır. 1901 yılından başlayarak Kazan ve başka yerlerde faaliyet göstermiş, Sovyet döneminde yönetimle ters düştüğü için ülkesini terk etmek zorunda kalmış, bundan sonra faaliyetlerini Avrupa'da ve Türkiye'de devam ettirmiştir. İshakî, Genç Türkler döneminde ve Cumhuriyetin ilk yıllarında Türk basınındaki yazıları ve tartışmalarıyla da tanınmaktadır. Mücadeleci kişiliğinin yanında, fikir hayatındaki keskin dönüşleri dikkati çekmektedir. Bu makalede özellikle İshakî'nin bu yönü tartışılmış, Rusya'da yaşadığı dönemde fikrî oluşumuna tesir eden unsurlar analiz edilmiştir. Onun fikrî gelişimine yön veren unsurların doğru bir şekilde anlaşılabilmesi için, farklı yaklaşımlar sunan (ve bazıları daha önce hiç kullanılmayan) kaynaklar mukayeseli olarak incelenmiştir. Başlangıçta sosyalist olmakla birlikte, millî gayelerin de peşinde olduğu, 1901-19 yıllarının hareketli atmosferi içinde çok aktif bir rol oynadığı ve bu süreçte edindiği deneyimlerin de etkisiyle giderek daha fazla kendi halkının sorunları üzerinde yoğunlaştığı ve milliyetçiliğe doğru evrildiği anlaşılmaktadır. Bununla beraber, onun milliyetçilik anlayışında, gençlik yıllarında edindiği inkılâpçılık, halkçılık ve insanperverlik gibi unsurları daima muhafaza ettiği görülmektedir. Ondaki hızlı dönüşümleri ise, muhaliflerinin iddia ettikleri gibi "döneklik" olarak nitelemek yerine, fikrî tekâmül şeklinde değerlendirmek gereği ortaya çıkmaktadır