Eksik borç kavramının islam hukuku açısından incelenmesi

Abstract

EKSİK BORÇ KAVRAMININ İSLÂM HUKUKU AÇISINDAN İNCELENMESİ Devletin yaptırım gücüyle desteklenmiş ve alacaklısına hakkını devlet zoruyla alma imkânı sağlayan bu tür borçlara medenî/ tam borçlar; müeyyide unsurundan mahrum borçlara ise eksik/ tabiî borçlar denir. Roma hukukunda tabiî borç (obligatio naturalis) olarak adlandırılan ve günümüz hukukunda Borçlar Hukuku içinde düzenlenen eksik borçlar, kanunun medenî borçlar seviyesinde desteklemediği, ama tamamen hükümsüz de saymayıp birkısım sonuçlar bağladığı borçları ifade etmektedir. Borçlar hukuku alanında ayrıcalıklı ve istisnaî bir yeri temsil eden ve eksik borç kavramı, fıkıh, ahlâk, hukuk ve siyaset felsefesiyle ilgili temel meselelerin kesişim noktasında durması açısından büyük ehemmiyeti haizdir. İslâm hukukunda, doğuş şartları, özellikleri ve sonuçları açısından Roma-Türk hukuk literatürü içinde “tabiî/ eksik borç” olarak isimlendirilen borç türüyle bazı hususlarda paralellikler gösteren, bazı hususlarda farklılıklar sergileyen ve ifası yargı yoluyla elde edilemez ama geçerli şekilde ifa edilebilir borçlar bulunmaktadır. İslam hukukundaki eksik borçlar, kazâî hüküm-diyânî hüküm ayırımına dayanmakta olup diyânî borçların bir altkümesini teşkil etmektedir. Bu çalışmada, Roma hukukunda doğan ve Kıta Avrupası üzerinden günümüz Türk hukukuna geçen “eksik borç” kavramı İslâm hukuku açısından incelenmiş, tabiî/ eksik borçlara dair düzenlemeler çerçeve edinilerek İslâm hukukundaki benzeri borçlar tasnif edilmiş, kaynakları ve sonuçları açıklanmış ve Roma-Türk hukukundaki tabiî/ eksik borçlarla İslam hukukundaki eksik borçların benzerlik ve farklarına işaret edilmiştir. OBLIGATIO NATURALIS FROM THE ASPECT OF ISLAMIC LAW Obligations that are upholded with the sanctional authority of the law, and grant the demander an authority supported by the enforcement of the law are called civil/ judicial obligation, while those lacking sanctional authority are called obligatio naturalis. Obligatio naturalis, as it is called in the Roman Law, is regularized in Law of Obligations today and recognized to a certain degree with its results, though it is not supported as much as civil obligations. With its particular place in Law of Obligations, Obligatio Naturalis is important and at the cross point of some basic issues of fiqh (Islamic Law), moral, and political philosophy. There are certain forms of obligations in Islamic Law, which resemble to Obligatio Naturalis in Roman Law in some aspects like its conditions of origin and its results, while differing in some others. Although it is not possible to demand some obligations in Islamic Law under compulsion, like Obligatio Naturalis of Roman Law, there are some ways to get them legally. In Islamic Law, Obligatio Naturalis is included in the non-temporal/ judicial section of obligations. The temporal/ judicial section of obligations, on the other hand, is called kadai obligations. In this study, the term Obligatio Naturalis, a term originated in the Roman Law and transferred from the Continental European Law to Turkish legal system is under scrutiny with special reference to Islamic Law. On the basis of Obligatio Naturalis in Turkish legal system, natural obligations in Islamic Law are classified with regard their origins and results, and the similarities/ differentiations between the two are pointed out.