Arkeolojik kazılarda tespit edilen mimari kalıntıların kent tarihi açısından önemi : İstanbul Yalı mahallesi örneği

Abstract

Arkeolojik kazılarda tespit edilen mimari kalıntıların kent tarihi açısından önemi : İstanbul Yalı mahallesi örneği Bu tez, İstanbul’un tarihsel gelişiminde kent arkeolojisinin oynadığı rolü, Yenikapı bölgesinde yer alan Yalı Mahallesi örneği üzerinden ele almaktadır. İnsanlığın ilk yerleşim sürecinden itibaren mekânsal düzenlemelerin, yalnızca ekonomik değil aynı zamanda sosyal, kültürel, dinsel ve politik dinamiklerle şekillendiği vurgulanmaktadır. Tarih boyunca kentlerin oluşumunda coğrafi konum, toplumsal örgütlenme, ticaret, üretim ve kültürel birikim belirleyici olmuştur. Bu bağlamda İstanbul, stratejik konumu sayesinde farklı uygarlıkların izlerini taşıyan, çok katmanlı bir kent dokusuna sahip olmuştur. Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerinde farklı biçimlerde yeniden inşa edilen kent, özellikle Osmanlı dönemindeki çok kültürlü yapısıyla dikkat çekmektedir. Kent arkeolojisi çalışmalarıyla ortaya çıkarılan mimari kalıntılar, İstanbul’un tarihsel gelişimine ait dönüşüm süreçlerinin izlerini belgelemekte ve kentin geçmişini takip etmeyi mümkün kılmaktadır. 1990’lı yıllardan itibaren İstanbul’da hız kazanan altyapı ve ulaşım projeleri kapsamında gerçekleştirilen kazılar, kentin geçmişine dair önemli bulgular sunmuştur. Marmaray ve metro projelerinin yanı sıra Avrasya Tüneli Projesi kapsamında Yenikapı-Yalı Mahallesi’nde yapılan kazılar, Osmanlı döneminde deniz dolgusu ile kazanılan bu mahallenin oluşum sürecine ışık tutmuştur. Ayrıca kazı çalışmalarında ortaya çıkarılan kalıntılar, kent hafızasına ait bulgular olup bu kalıntıların Osmanlı arşiv belgeleriyle birebir örtüşmesi, arkeolojik verilerin kent tarihini anlamamız açısından önemli bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Bu çalışma, arkeolojik kazılarda tespit edilen mimari kalıntıların kent tarihinin anlaşılmasındaki önemini ortaya koyarak, İstanbul’un mekânsal dönüşümüne dair yeni bir bakış açısı sunmayı amaçlamaktadır.

The importance of architectural remains discovered in archaeological excavations for urban history : the case of Yalı neighborhood in İstanbul This thesis examines the role of urban archaeology in the historical development of Istanbul, using the example of Yalı Mahallesi in the Yenikapı district. It emphasizes that, since the earliest human settlements, spatial arrangements have been shaped not only by economic but also by social, cultural, religious, and political dynamics. Throughout history, geographical location, social organization, trade, production, and cultural accumulation have been decisive factors in the formation of cities. In this context, Istanbul, thanks to its strategic location, has a multi-layered urban fabric bearing the traces of different civilizations. Rebuilt in different forms during the Roman, Byzantine, and Ottoman periods, the city is particularly notable for its multicultural structure during the Ottoman period.Architectural remains unearthed through urban archaeology studies document the traces of transformation processes in İstanbul’s historical development and make it possible to trace the city’s past. Excavations carried out in Istanbul since the 1990s as part of infrastructure and transportation projects have yielded important findings about the city's past. Excavations carried out in the Yenikapı-Yalı neighborhood as part of the Marmaray and metro projects, as well as the Eurasia Tunnel Project, have shed light on the formation process of this neighborhood, which was gained through land reclamation in the Ottoman period. İn addition, the fact that the remains unearthed during the excavations are findings belonging to the urban memory and that they coincide with Ottoman archive documents reveals that archaeological data plays an important role in understanding the urban history. This study aims to present a new perspective on Istanbul's spatial transformation by highlighting the importance of architectural remains identified in archaeological excavations for understanding the city's history.