Ortaçağ kültür tarihi kaynağı olarak İbn Hallikan’ın Vefeyatü’l-a’yân adlı eseri

Abstract

İslam dünyasında İbn Hallikân olarak tanınan Ahmed b. Muhammed 608’de (1211) Erbil’de dünyaya geldi. İlim ile iştigal eden bir aileye mensup olması onu erken yaşta babasını kaybetmesine rağmen küçüklüğünden itibaren ilim öğrenmeye hevesli kıldı. İlk eğitimini Erbil’de babasının medresesinde aldıktan sonra, önce Musul’a daha sonra Halep ve Şam’a giderek dinî ilimlerde kendisini yetiştirdi. Ailesinin tanınması avantajını kullanarak birçok meclise girdi ve devlet adamlarıyla münasebetini sıkı tuttu. Moğol istilasıyla Suriye’deki durum kötüleşince hem daha iyi bir eğitim görmek hem de yeni hocalarla tanışmak için Mısır’a gitti. Mısır’da özellikle şair ve ediplerle karşılaştı ve onların meclislerine katılarak Arap şiirinin ve edebiyatının tüm inceliklerini öğrendi. Bulunduğu ilmî ortamlarda gördüklerini kayıt altına aldı ve geniş bir kütüphane oluşturarak Vefeyâtü’l-a’yân’ı yazmaya karar verdi. Mısır kadı nâibi olan İbn Hallikân, Memlük sultanı Kalavun tarafından Şam kâdılkudâtlığına atandı ve on sene görev yaptı. Kadılık görevinden azledilince Mısır’a dönüp müderrislik yaptı ve eserinin önemli bir kısmını da bu dönemde telif etti. Vefat ettiği 680 (1281) yılına kadar kaynakları araştırmaya ve eserini yazmaya devam etti. İbn Hallikân, Vefeyâtü’l-a’yân’ı, İslâm dünyasının o dönemde Moğol ve Haçlı istilasına uğraması, şehirlerin yakılıp yıkılması, âlim ve edebiyatçıların öldürülmesi gibi olumsuz durumlar nedeniyle merak edilen sorulara cevaplar vermek, şehirleri ve ülkeleri tanıtmak ve kültür hafızasını korumak amacıyla telif etti. Bunu sağlamak için mücadele verdi ve eserine yaşamı boyunca yeni bilgiler ekledi. Kendisinden önce yazılan biyografi eserlerinden farklı olarak herhangi bir alanda şöhret bulmuş 800’den fazla kişinin biyografisini yazdı. Kişilerin özellikle sosyal hayatını, şiirlerini ve ilmî şahsiyetini değerlendirdi. Âlimlerin ders verdikleri ve ilmî faaliyetlerini sürdürdükleri cami, mescid, medrese, dârülhadis, kütüphane, hankah ve ribât gibi kurumlarla ilgili değerli bilgiler verdi. Yabancı isimlerin yanlış okunmasını önlemek için biyografilerin sonunda harekeledi ve anlamını açıkladı. Eser İslam dünyasının her yerinde büyük ilgi gördü. Onun metodunu uygulayan birçok tarihçi ve biyografi âlimi benzer eserler kaleme aldı. Vefeyâtü’l-a’yân’la ilgili pek çok zeyl ve muhtasar yazıldı. Bunların önemli bir kısmı günümüze ulaştı. Ayrıca Türkçe, Farsça ve İngilizceye çevrildi. Hallikân, Vefeyâtü’l-A’yân, kültür, medrese, âlim.

Ahmed b. Muhammed, also known as Ibn Hallikân in the Islamic World, was born in 608 (1211 AD) in Erbil. Due to a member of a family dealing with education he was keen on learning as from his childhood, despite losing his father at small ages. After he had taken primary education in his father’s madrasa, at first went to Mosul and then Halep and Damascus for improving himself about Islamic theology. Because of the Mongolian invasion in Syria he went to Egypt in order to take better education and to meet new Islamic scholars as well. In Egypt, He had particularly met with famous poets and litterateurs. Through this opportunity he participated in their gatherings and learned all specifics of Arab literature and poetry. In the intellectual meetings he had memorised all things and created a large library. After all that situations, he decided to write his work Vefeyâtü’l-a’yân. Working as the Kadi-regent of Egypt, Ibn Hallikân was assigned to Kâdılkudât of Damascus by the Mamluk ruler Kalavun and he fulfiled this duty for almost 10 years. When he was discharged from this duty, he turned back to Egypt and began to work as a muderris. He wrote important part of his work in Egypt. Ibn Hallikân was always continuing to search new sources and to write his work until his death in 680 (1281 AD). He had got lots of reasons for writing this work; due to the Crusades and Mongol invasions in Islamic World many cities were destroyed, many scholars were killed or exiled and thus he tried to protect the memories of Islamic culture, to introduce knowledges about the cities and countries and to answer the questions about wondering issues. Therefore, he struggled for this aim and always made newly additions to his book. Unlike from the previous authors, he wrote more than 800 biographies about the persons who studied in various diciplines. Here, he especially evaluated the social lifes, poems and scientific personalities of that individuals. He provide valuable informations about the establishments like mosques, masjids, madrasas, Dar al-Hadith, libraries, hankahes and rabats which the scholars gave lectures or maintained their academic activities. In order to prevent the false readings of foreign names, he used vowel marks at the end of the biographies and explained their meanings.