Türkiye'de kurumsal Karz-ı Hasen uygulamaları : vakıf, dernek ve sandık örnekleri

Abstract

Türkiye'de Kurumsal Karz-ı Hasen uygulamaları : vakıf, dernek ve sandık örnekleri Tarih boyunca borçlanma, bireylerin ve toplulukların ihtiyaçlarını karşılamada önemli bir araç olmuştur. Ancak çoğu zaman faiz gibi sömürü araçlarıyla suistimal edilmiştir. Oysa birey ve toplum için maddi ve manevi zararlara yola açan faiz, tüm ilahi dinlerde yasaklanmıştır. Kur’an ve sünnette faiz, tüm türevleriyle yasaklanmış, böylece ekonomik hayatın temelinde önemli bir prensip olarak yerini almıştır. Birey ve tüccarların zaruri ihtiyaçlarından biri olan borçlanmaya da kayıtsız kalmayan İslam; faize alternatif, adalet ve yardımlaşma temelli çözümler sunmuştur. Karşılıksız borç verme manasına gelen ve kendisine “Allah’a borç verme” gibi yüce bir anlam yüklenen “karz-ı hasen”, bu çözümlerden biridir. Karz-ı hasen kültürü, asırlar boyunca hem bireysel hem de toplumsal bir uygulama olarak varlık göstermiştir. Ancak son yüzyılda kapitalizmle birlikte, faizli bankaların ve faizli işlemlerin yaygınlaşması, karz-ı hasen anlayışını zayıflatmıştır. Bu durumu gören birey ve topluluklar, İslam’ın dayanışma aracı olan karz-ı hasen uygulamasını yeniden canlandırmak amacıyla bireysel uygulamaların ötesine geçmiş, ona kurumsal ve sistematik bir nitelik kazandırmaya çalışmışlardır. Bu çalışmanın temel amacı, Türkiye’deki kurumsal karz-ı hasen uygulamalarını incelemek, yapı ve işleyişlerini ortaya koymak ve genel bir değerlendirme sunmaktır. Çalışmada Türkiye’de en yaygın üç tip kurum ele alınmıştır. Nitel araştırma yöntemiyle yürütülen çalışmada, ilgili kurumların resmî belge ve verileri incelenmiştir. Çeşitli yöneticilerle görüşmelerin de yapıldığı çalışmada dokümantasyon analizi yapılmıştır. Kâr amacı gütmeyen vakıf, dernek ve sandık gibi yapıların, kuruluşlarında karz akdinin fıkhını uygulama çabaları ve karz-ı hasen uygulamasının sürdürülebilirliğine yaptıkları katkılar belirginleşmiştir. Çalışma, karz-ı hasen geleneğini ihya etmeyi, bu alanda faaliyet gösteren uygulamalara duyulan güveni pekiştirmeyi ve artırmayı, tespit edilen sorun ve eksikliklerin giderilmesine katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Institutional Karz-ı Hasen practices in Turkey : examples from foundations, associations and funds Throughout history, borrowing has been an important tool for meeting the needs of individuals and communities. However, it has often been abused through exploitative means such as interest. Yet interest, which causes material and spiritual harm to both individuals and society, is prohibited in all divine religions. In the Quran and Sunnah, interest and all its derivatives are prohibited, thereby establishing an important principle at the foundation of economic life. Islam, which does not remain indifferent to borrowing—a necessary need for individuals and merchants—has offered alternative solutions based on justice and mutual aid as an alternative to interest. One such solution is “karz-ı hasen,” which means “interest-free lending” and is imbued with the noble meaning of “lending to Allah.” The culture of karz-ı hasen has existed for centuries as both an individual and a social practice. However, in the last century, with the rise of capitalism, the spread of interest-based banks and interest-based transactions has weakened the understanding of karz-ı hasen. Individuals and communities who recognized this situation have made efforts to revive the karz-ı hasen practice, which is an instrument of solidarity in Islam, by giving it an institutional and systematic character beyond individual applications. The main objective of this study is to examine institutional karz-i hasen practices in Turkey, reveal their structure and functioning, and provide a general evaluation. The study focuses on the three most common types of institutions in Turkey. Conducted using qualitative research methods, the study is based on data obtained from face-to-face interviews with the relevant institutions and their official documents. The efforts of non-profit foundations, associations, and funds to apply the fiqh of karz akd in their establishment and their contributions to the sustainability of karz-i hasen practices have become apparent. The study aims to revive the tradition of karz-ı hasen, strengthen and increase confidence in practices operating in this field, and contribute to addressing the identified issues and shortcomings.