Publication: Yapısal uyum programları ve Türkiye tarım politikaları
Abstract
Dünya ekonomisindeki krize ve dolayısıyla yeniden tanımlanan uluslararası işbölümüne uyum sağlamaya yönelik olarak Türkiye'de, 24 Ocak 1980'de hayata geçirilen istikrar ve yapısal uyum programının halkaları olan programlar, tarıma yönelik de köklü bir değişimi öngörmektedir. Program doğrultusunda uygulamalar hayata geçirildikçe ulusal ve uluslararası sermayenin tarımda birikim ve kontrol olanakları genişleyecetir. Referanslarını dünya ticaretine yön veren uluslararası anlaşmalar ve Avrupa Birliği müktesebatından alan ve tarımda sermayenin kontrolünü arttıran programlar ile çok uluslu şirketlerin biyoteknoloji alınında gerçekleştirdikleri atılımlar tarımsal yapıda değişiklik yaratmakla birlikte sosyo-ekonomik sonuçlara da yol açacaktır. Tarımda sözleşmeli üreticiliğin yaygınlaşması, tarımdan kopuş, yoğun göç, işsizlik, kentlerde altyapı sorunlarının artması vb. sonuçlara yol açması beklenen tarımsal yapıdaki dönüşümün, demokratik alanı daraltan daha baskıcı bir siyasal yapıyı açığa çıkarması da olasıdır. Sayfa No.
............................................................................................... IV KISALTMALAR ........................................................................... VIII GİRİŞ 1 1. SERMAYE BİRİKİMİ VE TARIM 2 1.1. Sermaye Birikiminde Strateji Değişikliği Süreçleri2 1.1.1. Türkiye'yi Strateji Değişikliğine Götüren Süreç3 1.1.2. İthal İkameci Dönem6 1.1.3. İthal İkameciliğin Bunalımı9 1.1.3.1. Aşırı Borçlanma Süreci9 1.1.3.2. 1970'li Yıllarda Dünya Ekonomisine11 Genel Bir Bakış 1.1.3.3. İç ve Dış Etkenlerin Sonucu14 1.1.4. Ekonomide Yeni Bir Dönem: 24 Ocak Kararları ve Amaçları15 1.1.5. Yeni Dönemde Türkiye Ekonomisinin Seyri19 1.1.5.1. İstikrar Politikaları Dönemi: 1980-198319 1.1.5.2. Dış Ticaretin Serbestleşmesi: 1984-198921 1.1.5.3. Yapısal Uyum Sürecinin Tıkanması ve Konvertibilite: 1989-199323 1.1.5.4. 1994 Krizi ve Sonrası27 1.1.5.5. 1998 ve Sonrasındaki Krizler30 1.2. Uluslararası Anlaşmalar ve Tarımsal Dönüşüm33 1.2.1. 1980 Sonrası Sermayenin Tarıma Yönelişi33 1.2.2. Dünya Bankası Yapısal Uyum Program Anlaşmaları (YUP)37 1.2.3. Tarımda Kamu Örgütlenmesinin Dağıtılması ve 'Yönetişim' Olgusu39 1.2.4. Tarım Politikalarının Çerçevesini Belirleyen Uluslararası Anlaşmalar43 Sayfa No. 1.2.4.1. Uruguay Round Tarım Anlaşması43 1.2.4.2. AB Ortak Tarım Politikası'na Uyum46 2. YUP'UN UYGULAMA ARAÇLARI ve NİYET MEKTUPLARI 49 2.1. Yapısal Uyarlama Metinlerinde Tarıma Yönelik Düzenlemeler50 2.1.1. 18. Stand-By Düzenlemesi50 2.1.2. 10 Mart 2000 Tarihli Ek Niyet Mektubu51 2.1.3. Program Gözden Geçirmeleri52 2.1.4. Türkiye'nin Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı54 2.1.5. Dünya Bankası Tarım Reformu Uygulama Projesi (ARIP)54 2.1.6. 19. Stand-By Düzenlemesi56 2.2. Yapısal Uyum Metinlerindeki Gerekçelerin Değerlendirmesi56 2.2.1. Desteklerin bölüşümünün değerlendirilmesi57 2.2.2. Desteklemenin büyüklüğünün değerlendirilmesi59 2.2.3. Dünya Fiyatları Uygulamasının Değerlendirilmesi62 2.2.4. Ekonomik Verimlilik Tezinin Yasalar Üzerinden Değerlendirilmesi63 2.2.4.1. Şeker Yasası63 2.2.4.2. Tütün Yasası67 2.2.4.3. Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanun71 2.2.4.4. Ziraat Bankası'nın Özelleştirilmesine İlişkin Yasa73 2.3. Doğrudan Gelir Desteği Uygulamasının Değerlendirilmesi74 3. BİYOTEKNOLOJİK GELİŞMELERİN TARIMA ETKİLERİ77 3.1. Biyoteknilojinin Tarımda Gündeme Gelişi77 3.2. Tarımda Biyoteknoloji Üzerine Tartışmalar79 3.3. Patentli Biyoteknoloji Tehlikesi83 3.4. Biyoteknoloji ve Türkiye85 4. YAŞANAN SÜRECİN OLASI SONUÇLARI87 4.1. Tarımda Yeni Bir Süreç: Sözleşmeli Üreticilik88 4.2. Tarımdan Kopuş ve Hızlı Göç91 Sayfa No. 4.3. Sürecin Yaratabileceği Siyasal Sonuçlar95 4.4. Üreticilerin Örgütlenme Deneyimi: Tür Köy-Sen 101 SONUÇ 106 EKLER 109 KAYNAKÇA 117 Stabilization and structural adjustment programmes implemented in 24th January, 1980, which aimed to adapt Turkey to the crisis in world economy and thus, a newly-defined international division of labour, were also foreseeing a fundamental change in agriculture also. When the programme is implemented, the means of national and international capital to accumulate and control in agriculture were to be expanded. These programmes; which took their references from the international agreements directing world trade and from the EU acquirements, together with the leap of international companies in biotechnology, have truly created a change in the structure of agriculture, but also, had socioeconomical impacts: The spreading of contracted producers, breaking off from agriculture completely, immigration, unemployment, infrastructure problems in cities etc. A transformation of this kind can possibly create a more oppressive political structure and narrow the democratic sphere. KISALTMALAR AET: Avrupa Ekonomik Topluluğu AGÜ: Azgelişmiş ülkeler ARIP: Tarım Reformu Uygulama Projesi BYKP: Beş Yıllık Kalkınma Planı Bkz.: Bakınız çev.: Çeviren DB: Dünya Bankası der.: Derleyen DGD: Doğrudan gelir desteği DİE: Devlet İstatistik Enstitüsü DİSK: Devrimci İşçi Sendikaları Konfededasyonu DİSK-AR: DİSK Araştırma Dairesi DPT: Devlet Planlama Teşkilatı DTÖ: Dünya Ticaret Örgütü EBK: Et Balık Kurumu Fiskobirlik: Fındık Tarım Satış Kooperatifleri Birliği GDU: Genetik Değişikliğe Uğramış GEGP: Güçlü Ekonomiye Geçiş HDTM: Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı IMF:İnternational Monetary Fund İGSAŞ: İzmit Gübre Sanayii Anonim Şirketi PEÇAĞ: Politik Ekonomi Çalışma Grubu röp.: Röportaj s.: Sayfa S.: Sayı TED: Tütün Üreticileri Derneği TİGEM: Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü TKİB: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı TSKB: Tarım Satış Kooperatifleri Birliği TCZB: Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası TŞFAŞ:Türkiye Şeker Fabrikaları Anonim Ortaklığı TÜSİAD: Türkiye İşadamları Derneği TÜRTAV: Türkiye Tarımcılar Vakfı TZDK: Türkiye Zirai Donatım Kurumu TZOB: Türkiye Ziraat Odaları Birliği vb.: Ve benzeri vd.: Ve diğerleri ZMO: Ziraat Mühendisleri Odası %: Yüzde
............................................................................................... IV KISALTMALAR ........................................................................... VIII GİRİŞ 1 1. SERMAYE BİRİKİMİ VE TARIM 2 1.1. Sermaye Birikiminde Strateji Değişikliği Süreçleri2 1.1.1. Türkiye'yi Strateji Değişikliğine Götüren Süreç3 1.1.2. İthal İkameci Dönem6 1.1.3. İthal İkameciliğin Bunalımı9 1.1.3.1. Aşırı Borçlanma Süreci9 1.1.3.2. 1970'li Yıllarda Dünya Ekonomisine11 Genel Bir Bakış 1.1.3.3. İç ve Dış Etkenlerin Sonucu14 1.1.4. Ekonomide Yeni Bir Dönem: 24 Ocak Kararları ve Amaçları15 1.1.5. Yeni Dönemde Türkiye Ekonomisinin Seyri19 1.1.5.1. İstikrar Politikaları Dönemi: 1980-198319 1.1.5.2. Dış Ticaretin Serbestleşmesi: 1984-198921 1.1.5.3. Yapısal Uyum Sürecinin Tıkanması ve Konvertibilite: 1989-199323 1.1.5.4. 1994 Krizi ve Sonrası27 1.1.5.5. 1998 ve Sonrasındaki Krizler30 1.2. Uluslararası Anlaşmalar ve Tarımsal Dönüşüm33 1.2.1. 1980 Sonrası Sermayenin Tarıma Yönelişi33 1.2.2. Dünya Bankası Yapısal Uyum Program Anlaşmaları (YUP)37 1.2.3. Tarımda Kamu Örgütlenmesinin Dağıtılması ve 'Yönetişim' Olgusu39 1.2.4. Tarım Politikalarının Çerçevesini Belirleyen Uluslararası Anlaşmalar43 Sayfa No. 1.2.4.1. Uruguay Round Tarım Anlaşması43 1.2.4.2. AB Ortak Tarım Politikası'na Uyum46 2. YUP'UN UYGULAMA ARAÇLARI ve NİYET MEKTUPLARI 49 2.1. Yapısal Uyarlama Metinlerinde Tarıma Yönelik Düzenlemeler50 2.1.1. 18. Stand-By Düzenlemesi50 2.1.2. 10 Mart 2000 Tarihli Ek Niyet Mektubu51 2.1.3. Program Gözden Geçirmeleri52 2.1.4. Türkiye'nin Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı54 2.1.5. Dünya Bankası Tarım Reformu Uygulama Projesi (ARIP)54 2.1.6. 19. Stand-By Düzenlemesi56 2.2. Yapısal Uyum Metinlerindeki Gerekçelerin Değerlendirmesi56 2.2.1. Desteklerin bölüşümünün değerlendirilmesi57 2.2.2. Desteklemenin büyüklüğünün değerlendirilmesi59 2.2.3. Dünya Fiyatları Uygulamasının Değerlendirilmesi62 2.2.4. Ekonomik Verimlilik Tezinin Yasalar Üzerinden Değerlendirilmesi63 2.2.4.1. Şeker Yasası63 2.2.4.2. Tütün Yasası67 2.2.4.3. Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanun71 2.2.4.4. Ziraat Bankası'nın Özelleştirilmesine İlişkin Yasa73 2.3. Doğrudan Gelir Desteği Uygulamasının Değerlendirilmesi74 3. BİYOTEKNOLOJİK GELİŞMELERİN TARIMA ETKİLERİ77 3.1. Biyoteknilojinin Tarımda Gündeme Gelişi77 3.2. Tarımda Biyoteknoloji Üzerine Tartışmalar79 3.3. Patentli Biyoteknoloji Tehlikesi83 3.4. Biyoteknoloji ve Türkiye85 4. YAŞANAN SÜRECİN OLASI SONUÇLARI87 4.1. Tarımda Yeni Bir Süreç: Sözleşmeli Üreticilik88 4.2. Tarımdan Kopuş ve Hızlı Göç91 Sayfa No. 4.3. Sürecin Yaratabileceği Siyasal Sonuçlar95 4.4. Üreticilerin Örgütlenme Deneyimi: Tür Köy-Sen 101 SONUÇ 106 EKLER 109 KAYNAKÇA 117 Stabilization and structural adjustment programmes implemented in 24th January, 1980, which aimed to adapt Turkey to the crisis in world economy and thus, a newly-defined international division of labour, were also foreseeing a fundamental change in agriculture also. When the programme is implemented, the means of national and international capital to accumulate and control in agriculture were to be expanded. These programmes; which took their references from the international agreements directing world trade and from the EU acquirements, together with the leap of international companies in biotechnology, have truly created a change in the structure of agriculture, but also, had socioeconomical impacts: The spreading of contracted producers, breaking off from agriculture completely, immigration, unemployment, infrastructure problems in cities etc. A transformation of this kind can possibly create a more oppressive political structure and narrow the democratic sphere. KISALTMALAR AET: Avrupa Ekonomik Topluluğu AGÜ: Azgelişmiş ülkeler ARIP: Tarım Reformu Uygulama Projesi BYKP: Beş Yıllık Kalkınma Planı Bkz.: Bakınız çev.: Çeviren DB: Dünya Bankası der.: Derleyen DGD: Doğrudan gelir desteği DİE: Devlet İstatistik Enstitüsü DİSK: Devrimci İşçi Sendikaları Konfededasyonu DİSK-AR: DİSK Araştırma Dairesi DPT: Devlet Planlama Teşkilatı DTÖ: Dünya Ticaret Örgütü EBK: Et Balık Kurumu Fiskobirlik: Fındık Tarım Satış Kooperatifleri Birliği GDU: Genetik Değişikliğe Uğramış GEGP: Güçlü Ekonomiye Geçiş HDTM: Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı IMF:İnternational Monetary Fund İGSAŞ: İzmit Gübre Sanayii Anonim Şirketi PEÇAĞ: Politik Ekonomi Çalışma Grubu röp.: Röportaj s.: Sayfa S.: Sayı TED: Tütün Üreticileri Derneği TİGEM: Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü TKİB: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı TSKB: Tarım Satış Kooperatifleri Birliği TCZB: Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası TŞFAŞ:Türkiye Şeker Fabrikaları Anonim Ortaklığı TÜSİAD: Türkiye İşadamları Derneği TÜRTAV: Türkiye Tarımcılar Vakfı TZDK: Türkiye Zirai Donatım Kurumu TZOB: Türkiye Ziraat Odaları Birliği vb.: Ve benzeri vd.: Ve diğerleri ZMO: Ziraat Mühendisleri Odası %: Yüzde