Maliye varidat defterlerine göre XIX.asrın ikinci yarısında Basra Gümrüğü

Abstract

Günümüzde bile gümrükler, ticaret siyasetinin en önemli vasıtaları olarak kabul edilmektedir. XIX.yy.'ın sonlarına kadar gümrük siyaseti ile ticaret siyasetinin paralel olduğu Osmanlı Devleti'nde; ticaretin yoğunlaştığı mühim merkezlerden biri olan Basra'ya ait gümrük defterleri, bu bölgenin iktisadî ve ticarî yapısı hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Osmanlı Gümrük Tarihi hakkında ülkemizde henüz derli toplu bir çalışma yapılmamıştır. Bu bakımdan çalışmamızın giriş bölümü Osmanlı Gümrük Tarihi'ne ilişkin bilgilere ayrılmış olup bilhassa Sayın Mübahat Kütükoğlu'nun konu ile ilgili çalışmaları esas alınmıştır. Basra'nın XIX. asrın ikinci yarısındaki siyasi ve iktisadi durumunun ele alındığı birinci bölümde ise mevcut bilgilerin yanında Basra Vilâyet Salnâmeleri bize önemli derecede kaynaklık etmiştir. İkinci bölümde; Rüsûmât Salnâmesi ve Arşiv'den temin edilen vesikalarla, Basra'daki gümrük teşkilâtı ve görevlileri ile gümrük defterleri hakkında bazı malûmât verilmiştir. Üçüncü bölümde, çalışmamızın esas konusu olan Maliye Varidat Defterlerine Göre Basra Limanı ile Ticareti Olan Şehirler ele alınmıştır. Bu bölüm, nehir yoluyla yapılan ticaret ile körfez dahilindeki limanlarla deniz yoluyla yapılan ticaret olarak iki kısımda ele alınmıştır. Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nin Maliye Nezareti Varidat Defterleri Tasnifi içinde yer alan Basra gümrük defterlerinden altı adedi esas alınarak yapılan bu çalışmada; ilk olarak 11 aylık bir süreyi ihtiva eden defterlerin transkripti yapılmıştır. Bilahare, Basra'ya gelen ve Basra'dan giden ticarî emtiânın türüne ve de ticaret yapılan şehirlere göre ayrı ayrı tasnifler yapılmıştır. Bu tasniflerden elde edilen neticeler değerlendirilip yorumlar çıkarılmıştır. 1860-1861 Yılları'na ait kayıtlardan yola çıkılarak hazırlanan bu araştırma; XIX. asrın ikinci yarısına ilişkin bir değerlendirme yapmamıza da imkân vermektedir. Dördüncü bölümde; Körfez haricindeki uzak limanlarla yapılan ticarete ve gümrük kayıtlarına ilişkin bazı malumat ve istatistiklere (gelen ve giden gemi sayısı, gemilerin bandıraları, tüccarlar, emtiâ türleri, gemi türleri ve tonilatoları) yer verilmiştir. Beşinci ve son bölümde ise; 66 adet limanın Basra ile olan ticari alışverişi -miktar ve tür olarak- tablolarla yansıtılmıştır Çalışmamızın benzer mahalli tarih araştırmalarını çoğaltması ve daha geniş çaplı araştırmalara önayak olması dileğiyle.