Tarihselci düşünce bağlamında İmam Mâtürîdî’nin Te’vilatü’l- Kur’an’ında cennet

Abstract

Tarihselci düşünce bağlamında İmam Mâtürîdî’nin Te’vilatü’l- Kur’an’ında cennet Tarihselcilik düşüncesi, kendine özgü mensupları ve yöntemleri olan bir düşünce ekolü hâline gelmiş ve şer‘î metinlere yaklaşımında farklı metodolojiler benimsemiştir. Bu çalışma, söz konusu düşünce ekolünün konularından biri olan, ahiret inancının bir parçası olan cennet meselesini ele almakta ve bu bağlamda Mâtürîdî’nin (öl. 333/ 944) Te’vîlâtü’l-Kur’ân adlı eserinde yer alan cennet nimetlerini incelemektedir. Araştırmanın temel problemi, Kur’ân’da zikredilen nimetlerin mecazî/ temsili mi yoksa hakikî/ cismanî mi olduğu sorusuna odaklanmaktadır. Ayrıca, Mâtürîdî’nin cennetle ilgili âyetleri tarihselci bir bakış açısıyla mecazî şekilde yorumladığı iddialarının doğruluğu da tartışmaya açılmaktadır. Bu bağlamda çalışmanın amacı, Mâtürîdî’nin cennet âyetlerine dair yaklaşımını ortaya koymak; tarihselcilerin bu konudaki temelleri ve argümanlarını tespit ederek ilmî açıdan değerlendirmek ve Kur’ân’ın tarihsel yorumu düşüncesinin İslâm ilim geleneğinde köklü bir geçmişe sahip olup olmadığını belirlemektir. Bu amaçlara ulaşmak için araştırmada üç yöntem bir arada kullanılmıştır: tarihsel-betimleyici yöntem, tümevarımsal (istikrâî) yöntem ve analitik yöntem. Bu yöntemler çerçevesinde öncelikle müellifin biyografisine yer verilmiş, tefsirindeki yöntemi incelenmiş, tarihselci yaklaşımın metodolojik temelleri ve argumanları tartışılmıştır. Daha sonra cennetin kavramı ve nimetlerine dair âyetlerin tefsirinde Mâtürîdî’nin yorumları takip edilerek, onun bu âyetlerdeki maksadı açıklanmaya çalışılmıştır. Araştırmanın sonucunda, tarihselciliğin dayandığı temeller ve argulmanların, ciddi bir tenkit süzgecinden geçirildiğinde ilmî bakımdan geçerli ve sağlam olmadığı; bu yaklaşımın çoğu zaman, geçmişte reddedilmiş ve çürütülmüş şüphelerin yeniden gündeme getirilmesinden ibaret olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca, Kur’ân’daki cennet nimetlerinin hakikat dışı anlamlara çekilmesi hususunda Mâtürîdî’ye atfedilen yorumların hiçbir şekilde doğru olmadığı, onun tefsirinde bu yönde açık ya da zayıf ihtimale dayalı dahi olsa böyle bir yaklaşıma rastlanmadığı ve bu doğrultuda ne önceki ne de muasırı olan alimlerden böyle bir görüşü naklettiği sonucuna ulaşılmıştır.The concept of paradise in İmâm al-Mâtürîdî’s Te’vîlâtü’l Kur’ân within the context of historicist thought The historicist school of thought, with its own adherents and methodologies, has developed distinctive approaches to the interpretation of Sharîʿa-based texts. This study examines the concept of Paradise, an essential aspect of eschatological belief, through Mâtürîdî’s (d. 333/ 944) Te’vîlâtü’l-Kur’ân. The central problem concerns whether the blessings described in the Qur’an should be understood metaphorically or literally, and whether the claim that Mâtürîdî adopted a figurative, historicist perspective is valid. The aim is to clarify Mâtürîdî’s approach to these verses, to evaluate the arguments of historicist thought, and to determine whether a “historical reading” of the Qur’an has genuine roots in the Islamic scholarly tradition. Methodologically, the study employs historical-descriptive, inductive (istiqrâî), and analytical approaches. Within this framework, Mâtürîdî’s biography is outlined, his exegetical methodology considered, and the foundations of historicism discussed. His interpretations of verses concerning the blessings of Paradise are then analyzed, with attention to correcting misconceptions based on partial or biased readings. The findings show that the evidential bases of historicism, when critically examined, are neither sound nor scientifically persuasive, but largely represent the revival of doubts previously rejected in the Islamic intellectual heritage. Furthermore, attributing figurative or allegorical interpretations of Paradise to Mâtürîdî is unfounded, since his tefsir contains no explicit or implicit evidence of such an approach, nor does he report such views from earlier or contemporary scholars.