Tefsir geleneğinde modern dönemle yüzleşme : Menâr tefsiri örneği

Abstract

On dokuzuncu yüzyılda İslâm dünyasının farklı bölgelerinde Batı ile askerî, siyasî, sosyal, ilmî ve kültürel karşılaşmalar ve bilhassa savaş meydanlarında birbiri ardınca yaşanan mağlubiyetler, müslüman ilim ve fikir adamlarını, hem geleneksel İslâmî anlayış ve dinî ilimler müktesebatını yeniden düşünüp kritik etme hem de temel dinî metinleri anlama ve yorumlama konusunda farklı bir perspektif geliştirme yönünde motive etmiştir. Muhammed Abduh ve talebesi Reşid Rıza’nın ortak telifi olarak kabul edilen Menâr tefsiri, dinî alanda topyekûn ıslah-tecdit projesi diyebileceğimiz bu yönelimin önemli ürünlerinden biridir. Menâr tefsirini konu edinen bu çalışmanın ilk bölümünde tefsirde Menâr ekolü, genel karekteristik özellikleri ve fikrî yapısı aktarıldıktan sonra ekolün temsilcileri ve Menâr tefsiri müellifleri olan Muhammed Abduh ve Reşid Rıza’nın hayatlarından bahsedilmiştir. İkinci bölümde tefsirde temel dinî metinlere yaklaşım, tefsir, te’vîl ve tercüme kavramları bağlamında ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, müelliflerin, İslâm’ın paradigmatik yapısına ilişkin yorumları, dinî kaynakların statüsü, Kur’ân-Sünnet ilişkisi, akıl-nakil ilişkisi, ve din-bilim ilişkisi başlıklarıyla incelenmiştir. Dördüncü ve son bölümde ise müelliflerin toplumsal konulara yaklaşımları, hilafet ve devlet, şûra, emanet ve adalet, cihad ve dâru’l-İslâm-dâru’l-harp kavramları çerçevesinde ele alınmıştır.

In the nineteenth century, in different regions of the Islamic world, encounters with the West on military, political, social, scientific and cultural areas, and especially defeats in the battlefields, motivated Muslim scholars both to rethink and to criticize the traditional Islamic understanding and religious sciences and to develop a different perspective on understanding and interpreting texts. Tafseer al-Manar resulted as one of the important works in this orientation. In the first chapter the characteristics and general intellectual structure of the Manar school were investigated and followed by the lives of the authors of Tafseer al-Manar, namely Mohammed Abduh and Rashid Rida. In the second chapter, the approach to basic religious texts in tafseer is discussed in the context of the concepts of tafseer, ta'veel and translation. In the third chapter, the interpretations of the authors regarding the paradigmatic structure of Islam, the status of religious resources, the relationship between Qur'an and Sunnah, between reason and transmission, and between religion and science are examined. In the last chapter, the approaches of the authors to social issues are discussed within the framework of concepts of caliphate and state, shura, amanah and justice, jihad, and distinction between daru'l-Islam and daru'l-harb.