Akçay Havzası’ nın jeomorfolojisi

Abstract

Akçay havzası Türkiye'nin güneybatısında Ege bölgesinde, idari bakımdan da Denizli, Aydın ve Muğla illeri sınırları içerisinde yer almaktadır. 4.120 km2 alan kaplayan sahanın en önemli akarsuyu 157 km. uzunluğa sahip olan Akçay'dır. Diğer önemli akarsular; Yenidere çayı, Mortuma çayı, Sarhoş çayı, Kocaçay, Doğan deresi ve Varallı deresidir. Havzada Akdeniz iklim özellikleri görülürken, doğuya doğru gidildikçe iklimde karasallaşma belirtileri ortaya çıkmaktadır. Havzanın kuzey ve doğusu 2000 metreden yüksek dağlarla çevrilidir. Genel eğim ise güneydoğu-kuzeybatı istikametindedir. Akçay havzasının kuzey ve batısında yer alan dağlar Paleozoik yaşlıdırlar. Güneydoğu da yer alan dağlar ise Alpin hareketlerden büyük ölçüde etkilenmişlerdir. Havzanın merkezi kısımlarında Neojen'de çöküntü alanları oluşmuş ve bazı çukurluklar göl durumuna gelmiştir. Bazı yerlerde kalın linyit katmanları meydana gelmiştir. Neojen içerisinde çevreden taşınan materyallerle dolan bu çukur sahalar Neojen sonlarına doğru dış drenaja bağlanmıştır. Özellikle Alpin sonrası meydana gelen genç tektonik hareketler inceleme sahasının kuzey batısını şiddetli etkilemiştir. Büyük Menderes vadisindeki hareketlilik Bozdoğan'a doğru devam ederek bu vadiye dik bir graben meydana gelmiştir. Büyük Menderes vadisinde Kuaterner'de meydana gelen seviye oynamalarına bağlı olarak Akçay yatağını derinleştirmiş ve havzadan önemli miktarda boşalmalar olmuştur. Bu seviye alçalmasına bağlı olarak yan derelerde yataklarını kazmışlar ve çok sayıda eski heyelanlar meydana gelmiştir. Bölgede aktif heyelanlara da sıkça rastlanmaktadır. Gevşek formasyonların bulunduğu sahalarda ise badlans topoğrafyası gelişmiştir. Akarsuların yataklarını derinleştirmeleriyle iç kesimlerdeki düzlük alanlar plato haline gelmiştir. Havzanın muhtelif yerlerindeki kalkerler üzerinde karstik şekillerden lapya, düden, obruk, dolin, uvala ve polyeler meydana gelmişlerdir. Havzanın en büyük ovası olan Tavas ovası ve bunun güneydoğusundaki polyeler sahasında tektonik çökmeler ve kalkerlerin erimelerine bağlı olarak küçük ovalar oluşmuştur. Tavas ovasının kenarında bulunan polyeler, aralardaki kısımların aşınmasına bağlı olarak Tavas ovasına dahil olmuşlardır. Bu eski polyeler bugün Tavas ovasının çevredeki dağlık kütleler içerisine girintisi durumundadır. Doğudaki Barz çukurluğu tektonik hareketlerle çökmüştür. İnceleme sahasında yer alan çok sayıdaki aktif fay ve depremler, sahanın tektonik hareketlerden etkilenmeye devam ettiğini göstermektedir. Havzanın merkezi kısımlarındaki alçak sahalarda yer yer alüvyonlar birikmiş ve yükseklikleri 100-950 metre arasında değişen ovalar meydana gelmiştir. Bozdağ, Akdağ, Kırdağları ve çevredeki diğer dağlardan havza içerisine akan ve kısa mesafelerde alçak sahalara inen yan dereler, yukarı mecralarından getirdikleri materyalleri eğimin aniden azalmasıyla taşıyamayarak önlerinde birikinti koni ve yelpazeleri oluşturmuşlardır. Havzanın iç kesimlerindeki bir çok küçük dere, ova tabanına ulaştığı kesimlerde küçük birikinti konileri meydana getirmiştir.

Akçay basin is located at the Southwest of Turkey in Eeagean Region and in the boundaries of Denizli, Aydın and Muğla. The most important river of the 4.120 km2 area is Akçay which is 157 kilometers long. The important streams are, Yenidere Brook, Mortuma Brook, Sarhoş brook, Kocaçay, Doğan Brook and Varallı brook. Mediterranean climate can be seen in the basin, but whan gone to the east the climate changes to territorial. The basin is surrounded by the mountains higher than 2000 meters from the north and east. The general slope is at the southeast and northwest. The mountains which locatael at the north and west of Akçay basin are Paleozoic old. The mountains that placed at the southweast are affected by the Alpin movements on a large scale. At the centre of the basin there are some collapse areas in Neogen and some places turn into lake. At some places thick lignite layers has occured. This cavity areas which filled with the materials inside the Neogen are bind to outher drenaj through the end of the Neogen. Especially the young tectonic movements which occured of the Alpin has affected northwest of the examiation area seriously. The motion at the Büyük Menderes valley continues through Bozdoğan and produce a perpendicular graben to this valley. Akçay has deepen its bed, for the level movements that has occured at the Quaternary, at Büyük Menderes valley and there has been a serious amount of discharge at the basin. The near brook have excavate their beds which is related to this level descent and so manyold landslides has occured. At the region it has often coincided to the active landslides. The badlands topographia has improved at the areas which has loose formation. With the deepen of the stream the flatness areas has became a plato. At the various places of the limestone, lapies, doline, concave, open pit, uvala and polje has occured. The Barz cavity has collapced by the tectonic movements. Many active fracture and earthguakes which can be seen in the investment area shows that the area is still affected by the tectonic movements. Some alivions has accumulated at the low areas which placed at the central part of the basin and some plains has occured and their heights are changed between 100-950 meters. The Akçay basin is located at the southwest of Turkey and generate the Büyük Menderes rivers's is the most important tributary, is a grant basin. Around the basin circulated by the mountains. The basis of the high mountains are generated by the Paleozoic formation are located at northwest, nort and east. The mountains, effected by the motion of the before Alp orojenic, are abrasioned the peak. There are Mesozoic formation all over the basin except the nort. At the second time the karstic figures can be seen on the lime stones. Among these, the dolines are widespread. But on our region lapies, uvala, polje, dolin, cave, open pit can be seen like other karstic figures. In the Tersier, in different places of the basin, there are tectonic pits and lakes to come in to existence. Materials are carried from the environment to these lakes and around the Beyağaç, thewest of Tavas plain, Körteke, Yenidere, Kurbağalık, Narlı, There come into existence of lignite. Besides, there are rich marble mines on the north of basin, there are chrome mines on the south.