Ulûmü’l-Kur’ân literatüründe kıraat olgusu : Zerkeşî ve Süyûtî örneği

Abstract

Bu çalışma, ulûmü’l-Kur’ân literatüründe kıraat olgusunu, İslâm ilim geleneğinin önemli iki siması olan Bedreddin ez-Zerkeşî’nin (ö. 794/ 1392) el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kurʾân ve Celâleddin es-Süyûtî’nin (ö. 911/ 1505) el-İtkân fî ʿulûmi’l-Kurʾân adlı eserleri özelinde incelemektedir. İslâm düşünce tarihinde ilimlerin tasnifi, müelliflerin çalışma gayeleri ve dönemin ilmî ihtiyaçları doğrultusunda şekillenmiştir. Ulûmü’l-Kur’ân literatürü de bu tasnif geleneği içerisinde Kur’an-ı Kerîm’in anlaşılması, yorumlanması ve korunmasına yönelik ilimleri sistematik bir şekilde ele almayı hedeflemiştir. Bu bağlamda kıraat ilmi; tefsir, fıkıh, belâgat ve dil bilimleri gibi diğer disiplinlerle iç içe geçmiş bir şekilde incelenmiştir. Zerkeşî’nin el-Burhân’ı ve Süyûtî’nin el-İtkân’ı, Kur’an metninin anlamını belirleyen veya sınırlandıran dilsel, belâğî ve metodolojik unsurları merkeze alan temel eserlerdir. Her iki eser de Kur’an’ın hem ilahi bir kelam olarak fenomenolojik boyutunu hem de Arap dilinin nazım ve mana bütünlüğünü yansıtan lisani yönünü dikkate alarak Kur’an ilimlerine dair kapsamlı bir bakış açısı sunmaktadır. Bu çalışmada söz konusu eserlerin kıraat ilmi bağlamında nasıl bir metodoloji izledikleri, birbirleriyle olan ilişkileri ve İslâm ilim geleneği içindeki konumları tahlil edilmiştir. Çalışma, üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Zerkeşî ve Süyûtî’nin yaşadıkları dönemin ilmî ve kültürel atmosferi, biyografik detayları ve eserlerinin genel özellikleri ele alınmıştır. İkinci bölümde, el-Burhân ve el-İtkân’ın metodolojik yaklaşımları, yapısal özellikleri ve içerikleri karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Bu kısımda, müelliflerin geleneği nasıl takip ettikleri, geleneğe karşı tutumları ve eserlerini kaleme alırken hangi amaçları önceledikleri üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde ise her iki eserde kıraat ilmiyle ilgili ortak temalar, eserlerin sınıflandırma yöntemlerine göre tablolar halinde sunularak analiz edilmiştir. Zerkeşî, kıraat ilmini yedi ana kategori altında ele alırken Süyûtî bu kategorileri genişleterek on altıya çıkarmış ve el-Burhân’daki bölümleri yeniden düzenlemiştir. Çalışmada, zikredilen konular mukayeseli bir şekilde incelenip her iki eserin kıraat ilmi alanına katkıları irdelenmiştir.

This study examines the phenomenon of qirâʾât within the ʿulûm al-Qurʾân literature, focusing specifically on the works of two prominent figures in the Islamic scholarly tradition: Badr al-Dîn al-Zarkashî’s (d. 794/ 1392) al-Burhân fî ʿulûm al-Qurʾân and Jalâl al-Dîn al-Suyûtî’s (d. 911/ 1505) al-Itqân fî ʿulûm al-Qurʾân. The classification of sciences in Islamic intellectual history has been shaped by the objectives of authors and the scholarly needs of their respective periods. Within this tradition of classification, the ʿulûm al-Qurʾân literature aimed to systematically address the disciplines related to the understanding, interpretation, and preservation of the Qurʾân. In this context, the science of qirâʾât has been studied in close interaction with other disciplines such as tafsîr, fiqh, balâgha and linguistics. Zarkashî’s al-Burhân and Suyûtî’s al-Itqân are foundational works that focus on the linguistic, rhetorical and methodological elements which define or constrain the meaning of the Qur’anic text. Both works provide a comprehensive perspective on the sciences of the Qurʾân by addressing its dual nature: its phenomenological aspect as divine speech and its linguistic dimension that reflects the coherence of Arabic structure and meaning. This study analyzes the methodologies employed in these works concerning the science of qirâʾât, examines their interrelation, and evaluates their positions within the broader Islamic scholarly tradition. The study consists of three main sections. The first section addresses the intellectual and cultural atmosphere of the periods in which Zarkashî and Suyûtî lived, along with biographical details and the general characteristics of their works. The second section provides a comparative analysis of the methodological approaches, structural features, and contents of al-Burhân and al-Itqân. This part focuses on how the authors adhered to tradition, their attitudes toward it, and the objectives they prioritized when composing their works. The third section analyzes common themes related to the science of qirâʾât in both works, presenting them in tabular form according to the classification methods of the authors. Zarkashî categorized the science of qirâʾât into seven main categories, whereas Suyûtî expanded these categories to sixteen, reorganizing the sections found in al-Burhân. The study examines these topics comparatively, evaluating the contributions of both works to the field of qirâʾât.