Yapay zekaya dayalı posthumanist argümanların kelâmi ve hukuki açıdan değerlendirilmesi

Abstract

Bu çalışmada, yapay zeka teknolojisinin yükselen etkisiyle birlikte Posthumanist iddiaların bu teknolojiyle ilişkilendirilerek ileride daha fazla gündeme geleceği öngörülmektedir. Posthumanizm; insanın merkezî konumunun tarihsel bir kurgu olduğunu savunarak, insan-hayvan-makine ayrımlarını geçersiz kılmakta ve düz bir ontoloji önermektedir. Bu bağlamda çalışmada, Posthumanist paradigmanın dünya tasavvuru ve temel iddiaları ortaya konulmaktadır. Literatürde Posthumanizme kelâmî perspektiften odaklanan bir tez çalışmasına rastlanmamıştır. Bu doğrultuda çalışma; Posthumanizm için önemli bir kuramcı olan Donna Haraway’in Cyborg Manifesto’sunda zikredilen iddiaları kelâmî perspektiften incelemeyi ve hukuka olası yansımasını keşfetmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, Posthumanist iddialar dört başlık altında toplanmış ve özellikle Mâtürîdî kelâm geleneği ekseninde bu iddiaların hangi başlıklar altındaki tartışmalara karşılık gelebileceğinin tespitine çalışılmıştır. Bu çalışma, Posthumanist felsefeye doğrudan bir cevap vermeyi değil, bu düşüncenin klasik kelâmcılar tarafından nasıl karşılanabileceğine dair bir çerçeve sunmayı hedeflemektedir. Kelâm geleneğinde insan; teklîfe muhatap olması hasebiyle varlık hiyerarşisinde üstün olarak konumlandırılmaktadır. Bu sebeple Mâtürîdî kelâmında düz bir ontoloji kabul edilmemektedir. Posthumanizmin fâilliğe ilişkin iddiaları, kelâmcıların “ilim” ve “kudret” gibi arazların yalnızca “hayat” sahibi varlıklarda bulunabileceğine dair görüşleriyle çelişmektedir. Yapay zeka, hayat sahibi olmadığından, kelâmî bakımdan bir fâil ve bilgi sahibi bir varlık olarak değerlendirilemeyecektir. Posthumanizmde sanal ile gerçek arasındaki ayrımın ortadan kaldırılması iddiası ise kelâmî ontolojiyle uyumlu değildir. Zira kelâmî bir ilke olarak, eşyanın hakikatleri sabittir. Posthumanist felsefenin hukuka olası yansıması, yapay zekaya özel bir hukuki statü verilmesinin gündeme gelmesi üzerinden gerçekleşebilir. Ancak böyle bir statü, gelecekte kalıcı çözüm sunmak yerine daha zorlu problemlere ve adaletsizliklere kapı aralayabilir. Kelâmî ve hukuki açılardan yapay zekaya fâillik ya da hukuki kişi statüsü atfetmek problemli görünmektedir.

This study anticipates that Posthumanist claims will gain increasing relevance in connection with the growing influence of AI technologies. Posthumanism rejects the centrality of the human as a historical construct, challenges the human-animal-machine distinction, and promotes a non-hierarchical ontology. Within this framework, the study outlines the Posthumanist worldview and its core assertions. A review of the literature reveals a lack of kalāmic analyses of Posthumanism. Accordingly, this research aims to explore the Posthumanist claims—particularly those expressed in Donna Haraway’s Cyborg Manifesto—from a kalāmīc perspective and to examine their possible legal implications. The claims are categorized under four main themes and analyzed primarily within the context of the Māturīdī kalām. Rather than offering a direct refutation, the study presents a conceptual framework for how classical Muslim theologians might engage with Posthumanist thought. In kalām, the human is ontologically superior due to being the subject of divine obligation (taklīf), and thus a flat ontology is not accepted in Māturīdī theology. Posthumanist views on agency conflict with the kalāmīc stance that attributes such as knowledge and power require life. Since AI lacks life, it cannot be considered a knowing or acting being. Similarly, the Posthumanist denial of the real-virtual distinction contradicts the kalām principle of the fixed essence of things. The possible reflection of posthumanist philosophy on law may be granting legal personhood to AI. But this may lead to deeper ethical and legal issues. From both kalāmīc and legal perspectives, assigning agency or personhood to AI appears problematic.