Taşköprizade’nin El-Mealim’i ve Kelami görüşleri

Abstract

Bir klasik Osmanlı âlimi olan mütekellim-filozof Taşköprîzade Ahmed Efendi (1495-1561)'nin müstakil bir kelam metni olan el-Meâlim adlı eseri bu tezin konusunu teşkil etmektedir. Bu bağlamda Taşköprîzade'nin kelâmî görüşleri ortaya çıkarılmıştır. el-Meâlim'le birlikte klasik kelâm tarihi zincirine bir halka daha eklenmiştir. Klasik kelâm tarihinin son hacimli metni olarak kabul edilen Îcî'nin el-Mevakıf'ı yerine Taşköprîzade'nin el-Meâlim'ini oturtarak klasik kelâm tarihinin son hacimli metni olarak artık el-Meâlim'i kabul etmekte bir sakınca olmasa görünmektedir. Dolayısıyla 1355'te vefat eden Îcî'nin ardından klasik kelam tarihinin süresi iki asır daha devam ederek 1561'de vefat eden Taşköprîzade'ye kadar uzamıştır. Zira el-Meâlim Osmanlı düşüncesinde bu bağlamda kaleme alınmış ilk metin olup el-Meâlim öncesi ve sonrasında –şerh, haşiye olmayan– başka bir metin bulunmadığından aynı zamanda Osmanlı kelâm tarihindeki felsefî-kelam havzasına ait tek “metin”dir. Böylece Gazzâlî ile başlayan kelâm-felsefe münasebetli düşünce sistemi, Fahreddin er-Razî, Amidî, Taftazanî ve Îcî ile Taşköprîzade'ye dek uzanmış olmaktadır. Bu metin bu halkanın son temsilcisidir.

One of the classical Ottoman scholar theologians-philosopher Tashkopruzade Ahmed Efendi (1495-1561)'s self-contained text is a theology which is the subject of this thesis is a work called al-Meâlim. In this context, Taşköprîzade'nin theological opinions were revealed. Another member of classical kalam has been added to the lineage with al-Meâlim. We could with no doubt replace the classical Kelam text al-Mevakif written by İci with the text of Tashkopruzade called al-Mevakif, thus declaring it as the latest text of classical kalam. After the death of İci in 1355, the history of classical kalam developed over two more centuries until the death of Tashkopruzade in 1561. In this period of time, al-Meâlim is the first Ottoman text-regarding that there was no text other than commentary or hashiya-belonging to the philosophical-kalam sphere in Ottoman kalam history. The thought of kalam-philosophy which started with Gazzali, Fahreddin er-Razi, Amidi, Taftazani and continued with Tashkopruzade. Thus text is the latest representation of this lineage.