Publication: Safvetü’s-Safa’da Safiyyüddin-i Erdebili’nin hayatı, tasavvufi görüşleri ve menkıbeleri: cilt I
Abstract
TEZİN ÖZETİ Safeviyye tarîkatının kurucusu olan Safiyyüddîn i Erdebîlî III. yüzyılın ikinci, XV. yüzyılın ilk yarısında yaşamış, Gâzân Hân, Olcaytu ve Ebû Saîd İlhanlı dönem¬lerinin ünlü âriflerinden biridir. Safiyyüddîn i Erdebîlî’nin terceme i hâlinin anlatıldığı İbn i Bezzâz’ın 759/ 1358’de kaleme aldığı kısa adı Safvetü’s-safâ olan bu eser çalışmamızın temel başvuru kaynağıdır. Çalışmamızın birinci bölümünde, Safiyyüddîn i Erdebîlî’nin hayatı incelen¬miştir. Özellikle nesebi, seyyidliği ve mezhebine yönelik tartışma konuları Safvetü’s-safâ esas alınarak ortaya konmaya çalışılmıştır. Çalışmamızın ikinci bölümünde Safiyyüddîn i Erdebîlî’den sonra Safeviyye tarîkatının başına geçenler sırasıyla ele alınmakta ve Safevî tarîkatının Şiîleşmesi Ana¬dolu’daki tesirleri ve Alevîlerin Büyük Buyruk adını verdikleri Şeyh Safî Buyruğu hak¬kında bilgi verilmiştir. Çalışmamızın üçüncü bölümünde Safvetü’s-safâ’da geçen tasavvufî kavramlar oluşturmaktadır. Çalışmanın son bölümünde ise Safvetü’s-safâ’nın tam metninin tercümesi yer almaktadır.
Safiyuddin-i Erdebili, who founded the Safevviyye Order, lived in the 2nd part of the 13th century and in the 1st part of the 14th century. He was one of the recognized sufis in the period of Gazan Han, Olcaytu and Ebu Said. Safvetus Safa, which descripes life story of Safiyyuddin-I Erdebili, is the main source in the present study. In the first part of the study, Safiyuddin-i Erdebili’s life was investigated. Especially, his anchester, being seyyid and mazhab issues were investigated based upon Safvetus Safa. In the second part of the study, persons who came in power in the Safevviyye Order, were discussed one by one. In addition, the influences of the Safeviyye Order on Anatolia and also Sheikh Safi Law, which is named as Great Law by Alevis, were discussed in detail in this part. In the third part of the study, sufistic concepts discussed in the book “Safvetus Safa” were explained in detail. Finally, in the last part of the study, a complete translation of Safvetus Safa was presented. KISALTMALAR VIII BİBLİYOGRAFYA KISALTMALARI X GİRİŞ 1 I.İBN i BEZZÂZ ve SAFVETÜ’s-SAF 1 II.SAFVETÜ’s-SAF 4 a.Eserin tahlîli 4 b.Eserin mevsûkiyeti 7 c.Musahhihin kullandığı nüshalar ve tashîh metodu 10 d.Safvetü’s-safâ’nın türkçe tercümeleri 13 III.SAFİYYÜDDÎN i ERDEBÎLÎ’NİN YAŞADIĞI DÖNEM 17 IV.ERDEBİL ŞEHRİ 22 A.Târihî-coğrâfî yapısı 22 B.Etnik yapısı 24 SAFİYYÜDDÎN i ERDEBÎLÎ’NİN HAYATI 26 A.Adı, Lakabı ve Nisbesi 26 B.Nesebi 26 C.Seyyidliği 33 D.Mezhebi 38 E.Doğumu 41 a.Doğum öncesi ile alâkalı menkıbeler 42 b.Doğum sonrası ile alâkalı menkıbeler 42 F.Çocukluğu 42 a.Çocukluğu ile ilgili menkıbeler 43 G.Tasavvuf Yolunda İlk Hocaları ve Bidâyet Hâlleri 44 a.Bidâyet hâlleri ile alâkalı menkıbeler 48 H.Tasavvufa İntisâbı ve Silsilesi 49 a.Gîlân’daki tasavvufî terbiyesi 51 b.Silsilesi 52 c.Halîfeliği 55 d.Halîfeleri ve mürîdleri 58 İ.Evlenmesi ve Çocukları 59 J.Vefâtı ve Türbesi 61 a.Hastalığı ile alâkalı menkıbeler 61 b.Vefâtı ile alâkalı menkıbeler 62 c.Türbesi 63 K.Eserleri 64 II.ŞEYHİ 66 A.İbrâhim Zâhid i Gîlânî 66 B.Diğer Tarîkatlarla Münâsebetleri 70 a.Sühreverdiyye 71 b.Zâhidiyye 72 c.Halvetiyye 72 d.Bayramiyye 73 e.Nakşibendiyye 77 f.Mevleviyye 77 g.Kadiriyye 77 İKİNCİ BÖLÜM I.KENDİSİNDEN SONRA TEKKENİN BAŞINA GEÇEN ŞEYHLER 79 a.Sadrüddîn-i Erdebîlî 79 b.Alâüddîn i Erdebîlî 82 c.İbrâhîm i Erdebîlî 86 d.Cüneyd 86 e.Haydar 92 f.Şah İsmâîl ve Safevî Devleti 96 II.SAFEVÎ TARÎKATININ ŞİÎLEŞMESİ ve TESİRLERİ 103 A.Şiîlik ve Fırkaları 103 B.Safeviyye ve Şiîlik 111 a.İnançlar Meselesi 115 1.Allah İnancı 116 2.Peygamber İnancı 116 3.Hilâfet İnancı 117 4.İmamlar 117 5.İbadetler 117 C.Şeyh Safî Buyruğu 119 a.Adı 119 b.Müellifi 120 c.Muhtevâsı 120 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM I.TASAVVUFÎ KAVRAMLAR 123 A.Tahalluka Dâir Kavramlar 126 a.İbâdet ve Ahlâka dair olanlar 126 1.İbâdet 126 2.Zühd, Vera‘, Takvâ 128 3.Tevekkül 131 4.Kanâat 132 5.İstikâmet 133 6.Sabır 134 7.Şükür 135 8.Sehâvet ve Cömertlik 135 9.Tevâzu ve Vakâr 138 10.Hilm ve Hayâ 139 11.Duâ 140 B.Seyr u Sülûk Kavramları 141 1.Mücâhede 141 2.Riyâzât 142 3.Halvet 142 4.Sohbet 143 5.Semâ‘ 143 C.Tahakkuka Dair Kavramlar 144 a.Kalbî ve Vicdânî Olanlar 144 1.Kabz ve Bast 144 2.Heybet ve Üns 145 3.Tevâcüd, Vecd ve Vücûd 146 4.Cem ve Fark (Tefrika) 147 5.Fenâ ve Bekâ 148 6.Gaybet ve Huzur 148 7.Sahv ve Sekr 149 8.Zevk ve Şirb 150 9.Mahv ve İsbât 151 b.Mârifet ve Bilgi Kavramları 151 1.Setr ve Tecellî 151 2.Muhâdara, Mükâşefe, Müşâhede ve Muâyene 152 3.Levâih, Levâmî ve Tevâli’ 153 4.Bevâdih ve Hücûm 154 5.Telvîn ve Temkîn 154 6.Kurb ve Bu’d 155 7.Şerîat, Tarîkat ve Hakîkat 155 8.Nefes 156 9.Havâtır 156 10.İlme’l-yakîn, Ayne’l-yakîn, Hakke’l-yakîn 158 11.Vârid 158 12.Şâhid 159 13.Nefs 159 14.Rûh 160 15.Sır 160 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM SAFVETÜ’S-SAFÂ’NIN TAMAMININ FARSÇA’DAN TÜRKÇE’YE TERCܬMESİ 162
Safiyuddin-i Erdebili, who founded the Safevviyye Order, lived in the 2nd part of the 13th century and in the 1st part of the 14th century. He was one of the recognized sufis in the period of Gazan Han, Olcaytu and Ebu Said. Safvetus Safa, which descripes life story of Safiyyuddin-I Erdebili, is the main source in the present study. In the first part of the study, Safiyuddin-i Erdebili’s life was investigated. Especially, his anchester, being seyyid and mazhab issues were investigated based upon Safvetus Safa. In the second part of the study, persons who came in power in the Safevviyye Order, were discussed one by one. In addition, the influences of the Safeviyye Order on Anatolia and also Sheikh Safi Law, which is named as Great Law by Alevis, were discussed in detail in this part. In the third part of the study, sufistic concepts discussed in the book “Safvetus Safa” were explained in detail. Finally, in the last part of the study, a complete translation of Safvetus Safa was presented. KISALTMALAR VIII BİBLİYOGRAFYA KISALTMALARI X GİRİŞ 1 I.İBN i BEZZÂZ ve SAFVETÜ’s-SAF 1 II.SAFVETÜ’s-SAF 4 a.Eserin tahlîli 4 b.Eserin mevsûkiyeti 7 c.Musahhihin kullandığı nüshalar ve tashîh metodu 10 d.Safvetü’s-safâ’nın türkçe tercümeleri 13 III.SAFİYYÜDDÎN i ERDEBÎLÎ’NİN YAŞADIĞI DÖNEM 17 IV.ERDEBİL ŞEHRİ 22 A.Târihî-coğrâfî yapısı 22 B.Etnik yapısı 24 SAFİYYÜDDÎN i ERDEBÎLÎ’NİN HAYATI 26 A.Adı, Lakabı ve Nisbesi 26 B.Nesebi 26 C.Seyyidliği 33 D.Mezhebi 38 E.Doğumu 41 a.Doğum öncesi ile alâkalı menkıbeler 42 b.Doğum sonrası ile alâkalı menkıbeler 42 F.Çocukluğu 42 a.Çocukluğu ile ilgili menkıbeler 43 G.Tasavvuf Yolunda İlk Hocaları ve Bidâyet Hâlleri 44 a.Bidâyet hâlleri ile alâkalı menkıbeler 48 H.Tasavvufa İntisâbı ve Silsilesi 49 a.Gîlân’daki tasavvufî terbiyesi 51 b.Silsilesi 52 c.Halîfeliği 55 d.Halîfeleri ve mürîdleri 58 İ.Evlenmesi ve Çocukları 59 J.Vefâtı ve Türbesi 61 a.Hastalığı ile alâkalı menkıbeler 61 b.Vefâtı ile alâkalı menkıbeler 62 c.Türbesi 63 K.Eserleri 64 II.ŞEYHİ 66 A.İbrâhim Zâhid i Gîlânî 66 B.Diğer Tarîkatlarla Münâsebetleri 70 a.Sühreverdiyye 71 b.Zâhidiyye 72 c.Halvetiyye 72 d.Bayramiyye 73 e.Nakşibendiyye 77 f.Mevleviyye 77 g.Kadiriyye 77 İKİNCİ BÖLÜM I.KENDİSİNDEN SONRA TEKKENİN BAŞINA GEÇEN ŞEYHLER 79 a.Sadrüddîn-i Erdebîlî 79 b.Alâüddîn i Erdebîlî 82 c.İbrâhîm i Erdebîlî 86 d.Cüneyd 86 e.Haydar 92 f.Şah İsmâîl ve Safevî Devleti 96 II.SAFEVÎ TARÎKATININ ŞİÎLEŞMESİ ve TESİRLERİ 103 A.Şiîlik ve Fırkaları 103 B.Safeviyye ve Şiîlik 111 a.İnançlar Meselesi 115 1.Allah İnancı 116 2.Peygamber İnancı 116 3.Hilâfet İnancı 117 4.İmamlar 117 5.İbadetler 117 C.Şeyh Safî Buyruğu 119 a.Adı 119 b.Müellifi 120 c.Muhtevâsı 120 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM I.TASAVVUFÎ KAVRAMLAR 123 A.Tahalluka Dâir Kavramlar 126 a.İbâdet ve Ahlâka dair olanlar 126 1.İbâdet 126 2.Zühd, Vera‘, Takvâ 128 3.Tevekkül 131 4.Kanâat 132 5.İstikâmet 133 6.Sabır 134 7.Şükür 135 8.Sehâvet ve Cömertlik 135 9.Tevâzu ve Vakâr 138 10.Hilm ve Hayâ 139 11.Duâ 140 B.Seyr u Sülûk Kavramları 141 1.Mücâhede 141 2.Riyâzât 142 3.Halvet 142 4.Sohbet 143 5.Semâ‘ 143 C.Tahakkuka Dair Kavramlar 144 a.Kalbî ve Vicdânî Olanlar 144 1.Kabz ve Bast 144 2.Heybet ve Üns 145 3.Tevâcüd, Vecd ve Vücûd 146 4.Cem ve Fark (Tefrika) 147 5.Fenâ ve Bekâ 148 6.Gaybet ve Huzur 148 7.Sahv ve Sekr 149 8.Zevk ve Şirb 150 9.Mahv ve İsbât 151 b.Mârifet ve Bilgi Kavramları 151 1.Setr ve Tecellî 151 2.Muhâdara, Mükâşefe, Müşâhede ve Muâyene 152 3.Levâih, Levâmî ve Tevâli’ 153 4.Bevâdih ve Hücûm 154 5.Telvîn ve Temkîn 154 6.Kurb ve Bu’d 155 7.Şerîat, Tarîkat ve Hakîkat 155 8.Nefes 156 9.Havâtır 156 10.İlme’l-yakîn, Ayne’l-yakîn, Hakke’l-yakîn 158 11.Vârid 158 12.Şâhid 159 13.Nefs 159 14.Rûh 160 15.Sır 160 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM SAFVETÜ’S-SAFÂ’NIN TAMAMININ FARSÇA’DAN TÜRKÇE’YE TERCܬMESİ 162