İslam mimarîsinde mezhep etkisi: İran örneği

Abstract

slamiyetin ilk yıllarında Müslümanlar; inanç, ibadet, sosyal hayat ile kültürel ve siyasi hususlarda bir birlik içerisinde olmuşlardır. Ancak zamanla İslam’ın geniş bir coğrafyaya yayılması, siyasi farklılaşmalar, farklı dil ve kültürlerle karşılaşılması ile birlikte îtikâdî, amelî ve siyasî mezhepler ortaya çıkmıştır. Bu farklılaşma, Müslümanların sanat ve mimarî anlayışlarına da yansımış, coğrafyalara göre zengin sanat ve mimarî eserlerinin ortaya çıkışına zemin hazırlamıştır. İslam dünyasında zamanla ortaya çıkan îtikadî ve siyasî mezheplerden birisi de Şîa’dır. Bu mezhep günümüzde İran başta olmak üzere Irak, Azerbaycan, Yemen, Bahreyn, Lübnan, Pakistan, Hindistan, Kuveyt ve Suudi Arabistan’da varlığını sürdürmektedir. İslam Tarihinin şahit olduğu en acı vakalardan biri olan Kerbelâ hadisesi Şîa’nın ortaya çıkması ve yayılmasındaki en önemli temel unsur olmuştur. İran başta olmak üzere Şiîliğin yaygın olduğu ülkelerde Kerbelâ hadisesi ile mezhebin diğer dinî ve siyasî görüşlerinin yansıması sanatta ve dini mimarîde bariz bir şekilde görülmektedir. Mimarî ve sanatta mezhep etkisini İran örneği üzerinden inceleyeceğimiz bu çalışmada, İran’da, özellikle Safevîler ve Kaçarlar ile 1979 İslam inkılâbından sonra ülkede etkili olan Şîa’nın İmâmiyye kolunun îtikadî ve siyasî görüşlerinin mimarî eserlere nasıl yansıdığını göreceğiz. Bunun için camiler, medreseler, türbeler, çeşmeler ile Şîa’nın Muharrem matemi ile özdeşleşen hüseyniyye binaları ve nakkarhâneleri inceleyeceğiz.In the early years of Islam, Muslims were united in faith, worship, social life, cultural and political issues. However, with the spread of Islam over a wide geography, practical and political sects emerged. This differentiation was also reflected in the understanding of art and architecture and paved the way for the emergence of a rich artistic and architectural works according to the geographies. One of the sects that emerged in the Islamic world over time is Shia. Today, it exists in Iraq, Azerbaijan, Yemen, Bahrain, Lebanon, Pakistan, India, Kuwait, Saudi Arabia, especially in Iran. One of the most afflictive and sad cases of Islamic history is the Kerbelâ incident that was the most important element in the emergence and spread of the Shia. In the countries where the Shia is widespread, especially in Iran, the reflection of the Kerbelâ and the other religious and political views of the madhhab is clearly seen in the arts and the religious architecture. In this study, in which we will examine the madhab influence in architecture and art through the example of Iran, we will see how the creed and political views of the Imâmiyya Shia were reflected on the architectural works especially in the time of Safavid, Qajar and Islamic Revolution. For this reason, we will examine mosques, madrasas, tombs, fountains and the husayniyya buildings.