Türkiye’de uygulanan iktisat politikaları çerçevesinde malatya’nın sosyo-ekonomik gelişimi (1923-2000)

Abstract

Bu çalışmada; Türkiye’de Cumhuriyet Döneminden itibaren yaşanan genel gelişmişlik sürecinin bölgesel çerçevede illere yansıması Malatya ili örneğinden hareketle değerlendirilmektedir. Burada bir taraftan Türkiye’de 1923-2000 yılları arasında uygulanan iktisat politikaları ile sosyo- ekonomik yapı ve gelişme arasındaki ilişki irdelenmeye çalışılırken diğer taraftan da bu yıllar arasında uygulanan iktisadi politikaların Malatya’ya yansımaları incelenerek Malatya ve Türkiye’nin gelişmişlik göstergeleri istatistiki verilerden hareketle karşılaştırılmaktadır. Ayrıca 1923’den 2000 yılına kadar gerçekleşen süreç içerisinde Malatya’nın kendine özgü dinamiklerinin gelişim sürecine etkileri de tahlil edilmeye çalışılmaktadır. Sayfa No TABLOLAR……………………………………………………………………………….. i KISALTMALAR…………………………………………………………………..…........ v GİRİŞ………………………………………………………………………….……............ 1 SAT POLİTİKALARI VE GELİŞMİŞLİK SÜRECİ 1.OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDE EKONOMİK DURUMA GENEL BİR BAKIŞ………………………………………………...………………….......................... 3 1.1 TİCARET................................................................................................................. 4 1.2 TARIM................................................................................................................... 6 1.3 SANAYİ.................................................................................................................. 10 2. TÜRKİYE’DE İKTİSAT POLİTİKALARI .................................................................. 14 2.1.CUMHURİYETİN İLK DÖNEMİ (1923–1931)..................................................... 15 2.1.1.İzmir İktisat Kongresi............................................................................... 15 2.1.2. Cumhuriyetin İlk Döneminin Genel Özellikleri ...................................... 17 2.2. EKONOMİDE DEVLETÇİLİK DÖNEMİ (1932–1939)....................................... 19 2.2.1. Özel Sektörün Durumu............................................................................ 23 2.3. SAVAŞ EKONOMİSİ DÖNEMİ (1939- 1950)................................................. .. 26 2.3.1 Milli Gelir……………………………………………………………. . 29 2.4. 1950–1960 DÖNEMİ............................................................................................... 30 2.4.1.Milli Gelir................................................................................................. 32 2.4.2.Yatırımlar.................................................................................................. 33 2.4.3.Özel Sektörün Gelişimi............................................................................. 36 2.5. PLANLI KALKINMA DÖNEMLERİ................................................................... 38 2.5.1.Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1963–1967)...................................... 40 2.5.1.1.Planın Hedefleri...................................................................... 40 2.5.1.2.Gayri Safi Milli Hâsıla’nın Görünümü.................................. 41 2.5.1.3.Dönemin Sektörler Bakımından Gelişimi…………………. 42 2.5.1.4.Yatırımlar…………………………………………………. 44 2.5.1.5.Özel Sektörün Durumu………………................................... 46 2.5.1.6.İstihdam…………………………………………………….. 48 2.5.1.7. Köy ve Şehir Kalkınması…………………………… ……. 50 2.5.2.İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Dönemi (1968-1972)………………… 52 2.5.2.1.Planın Hedefleri…………………………………………… 52 2.5.2.2.Köy ve Şehir Kalkınması……………………………… …. 53 2.5.3. Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı Dönemi (1973-1977)…………… 55 2.5.3.1.Planın Hedefleri……………………………………………. 55 2.5.3.2. Planın Gerçekleşme Durumu………………………………. 56 2.5.4. Ara Plan ve Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı…………………… 58 2.5.4.1. Ara Plan(1978)……………………………………………… 58 2.5.4.2. Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1979-1983) ……. 59 2.5.4.2.1 Plan Hedefleri………………………………… …… 59 2.5.4..2.2 Planın Gerçekleşme Durumu………………… …… 60 2.5.5. Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1985–1989)………………………..... 61 2.5.5.1. Plan Hedefleri……………………………………………… 61 2.5.5.2. Planın Gerçekleşme Durumu……………………………… 62 2.5.6. Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı (1990–1994)………………………. 64 2.5.6.1. Plan Hedefleri…………………………………………………. 64 2.5.6.2. Planın Gerçekleşme Durumu…………………………………. 65 2.5.7.Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1996–2000)………………………… 67 2.5.7.1. Planın Hedefleri…………………………………………… 67 2.5.7.2.Planın Gerçekleşme Durumu……………………………… 68 3. CUMHURİYET DÖNEMİNDEN İTİBAREN TÜRKİYE’DE EKONOMİK VE SOSYAL YAPI GELİŞİMİ……………………………………………………………… 71 3.1. EKONOMİK YAPI GELİŞİMİ………………………….………………………. 71 3.1.1.Tarım……………………………………………………………………. …. 72 3.1.1.1 Cumhuriyet Döneminde Tarım Sektörü……………………… 72 3.1.1.2. 1950 Sonrasında Tarım Sektörü………………………………. 76 3.1.2. Ticaret……………………………………………………………….. …… 79 3.1.2.1.Cumhuriyet Döneminde Ulaşım-Ticaret………………… .. 79 3.1.2.1.1.Bir Ulaşım Politikası Olarak Demiryolu…………… 79 3.1.2.1.2. Milli Bankacılığın Gelişimi…………………… …… 80 3.1.2.1.3 İç ve Dış Ticaret……………………………………… 82 3.1.2.2. 1950 Sonrasında Ticaret Sektörü…………………… …….. 85 3.1.3 Sanayi……………………………………………………………………….. 88 3.1.3.1.Cumhuriyet Döneminde Sanayi………………………………… 88 3.1.3.1.1 Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı…………………………… 91 3.1.3.1.2. İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı……………………….... 93 3.1.3.1.3. Savaş Ekonomisi Döneminde Sanayi……..…………… 96 3.1.3.2. 1950 Sonrasında Sanayi………………………….…………… 98 3.1.4.Hizmetler Sektörü…… ……………………………………………......... 103 3.2. SOSYAL YAPI GELİŞİMİ…………………….…………………………….… 104 3.2.1. Nüfus Yapısı………………...………………………………………. …. 105 3.2.1.1. Nüfus Değişimleri……………………….………………….. 105 3.2.1.2. Nüfusun Köy Şehir Değişimi………………………………… 108 3.2.1.3 Nüfusun Eğitim Yapısı……………………………………….. 109 3.2.2. Yerleşim………………………………………………………………….. 112 3.2.2.1. Şehirleşme…………………………………………………….. 112 3.2.2.1.1. Şehirleşme İle İlgili Temel Kavramlar……………….. 112 3.2.2.1.2.Tarımsal Yapı Değişimi ve Şehirleşme……………… 115 3.2.2.1.3.Gecekondulaşma……………………………………….. 122 3.2.2.2.Kültürel Değişme………………………………………………. 125 4. TÜRKİYE’NİN GELİŞMİŞLİK GÖSTERGELERİ …………………………….…….128 4.1. EKONOMİK GÖSTERGELER …………………………………………….……. 129 4.1.1. Mali Göstergeler…………………………………………………………. 129 4.1.1.1. Gayri Safi Yurtiçi Hâsılanın Gelişimi………………..……… . ..131 4.1.1.1.1. Gayri Safi Yurtiçi Hâsılanın Sektörel Gelişimi……… 133 4.1.1.1.2. Gayri Safi Yurtiçi Hâsılanın Bölgesel Gelişimi …… 134 4.1.2 Sanayi Göstergeleri……………………………………………………….. 136 4.1.2.1 İmalat Sanayi…………………………………………………. 136 4.1.2.2 İnşaat Sanayi……………………………………………. …… 137 4.1.3. Tarım Göstergeleri……………………………………………………….. 138 4.1.4. Alt Yapı Göstergeleri…………………………………………………… 140 4.1.5. Diğer Refah Göstergeleri………………………………………….......... 141 4.2 SOSYAL GÖSTERGELER………………………………………………………. 142 4.2.1 Demografik Göstergeler…………………………………………………. 142 4.2.2 İstihdam Göstergeleri……………………………………………… …… 144 4.2.3.Eğitim Göstergeleri……………………………………………………… 146 4.2.4 Sağlık Göstergeleri………………………………………………….. …... 148 İKİNCİ BÖLÜM MALATYA’DA SOSYO- EKONOMİK GELİŞME 1-MALATYA’NIN SİYASİ- İDARİ YAPISI……………………………………………..150 1.1. OSMANLI DÖNEMİNDEN DEVRALINAN SİYASİ-İDARİ YAPI…………….150 2.1.1. Nüfus Ve İdari Yapılanma……………………………………………….151 1.2. CUMHURİYETTEN SONRAKİ SİYASİ-İDARİ YAPI…………………………. 153 2. MALATYA’NIN EKONOMİK YAPISI………………………………………………..155 2.1. TARIM……………………………………………………………………………...155 2.1.1. Bitkisel Üretim ve Tarım Ürünleri……………………………………….160 2.1.1.1. Tarla Ürünleri……………………………………………. … 160 2.1.1.2. Sebzecilik………………………………………………… .. 165 2.1.1.3. Meyvecilik………………………………………………… .. 168 2.1.1.3.1 Kayısıcılık…………………………………………… ... 171 2.1.1.3.1.1. Malatya’da Kayısıcılığın Tarihsel Gelişimi ……….171 2.1.1.3.1.2. Kayısı Üretim Miktarındaki Gelişim ve Kayısının İl Ekonomisindeki Yeri ……………………………172 2.1.2. Hayvancılık………………………………………………………… … 177 2.2. TİCARET VE HİZMET SEKTÖRÜ………………………………………………. 179 2.2. 1. Ticaret………………………………………………………………………. 179 2.2.1.1. Dış Ticaret…………………………………………………… 181 2.2.1.2. Bankacılık……………………………………………………. 183 2.2.2. Hizmetler Sektörü………………………………………………………........ 185 2.2.2.1. Ulaşım…………………………………………………………186 2.2.2.1.2 Demiryolu………………………………………………..187 2.2.2.1.2. Karayolu…………………………………………….......188 2.2.2.1.3 Havayolu…………………………………………………189 2.3. SANAYİ…………………………………………………………………………… 189 2.3.1. Malatya Sanayisinin Tarihsel Gelişimi…………………………… ……190 2.3.1.1. Planlı Dönem Öncesi………………………………………….190 2.3.1.2. Planlı Dönem………………………………………………….192 2.3.2. İmalat Sanayi…………………………………………………………….196 2.3.2.1. İmalat Sanayisinde Kamu Kuruluşları………………… . …...196 2.3.2.1.1. Malatya İplik ve Bez Fabrikaları Türk A.Ş. ………………..197 2.3.2.1.2. Malatya Sigara Fabrikası………………………………..198 2.3.2.1.3. Malatya Şeker Fabrikası…………………………………199 2.3.2.2. İmalat Sanayisinde Özel Teşebbüsler………………………....200 2.3.2.2.1. Sanayi Yerleşimleri………………………………….......202 2.3.2.2.1.1. Küçük Sanayi Siteleri……………………………….202 2.3.2.2.1.2. Organize Sanayi Bölgeleri….…………………….....203 2.3.2.2.1.2.1. Birinci Organize Sanayi Bölgesi……………203 2.3.2.2.1.2.2. İkinci Organize Sanayi Bölgesi…………. …204 2.3.2.3. İmalat Sanayinin Sektörler Bakımından Dağılımı….……….. 205 2.3.2.4. Malatya İmalat Sanayisinin Türkiye İmalat Sanayisindeki Yeri ve Önemi………………………209 2.3.3. İnşaat Sanayi……………………………………………………………..213 2.3.4. Madencilik ve Enerji…………………………………………………….215 2.3.4.1. Madencilik…………………………………………………….215 2.3.4.2. Enerji ………………………………………………………216 3. MALATYA’NIN SOSYAL YAPISI ……………………………………………………219 3.1. MALATYA’NIN NÜFUS YAPISI …………………………………………………220 3.1.1. Nüfusun Yıllara Göre Değişimi …………………………………………221 3.1.2. Nüfusun İdari Bölünüşü………………………………………………….223 3.1.3. Nüfusun Cinsiyet ve Yaş Grupları Olarak Dağılımı…………………….226 3.1.4. Nüfusun Ekonomik Nitelikleri……………………………………..........230 3.1.4.1. İşgücü…………………………………………………….. …230 3.1.4.2. İstihdam .…………. ..……………………………………….232 3.1.4.3.İşsizlik….…………………………………………………….235 3.1.5. Aile Yapısı………………………………………………………………236 3.1.5.1. Nüfusun Medeni Durumu…………………………………….236 3.1.5.2. Doğurganlık……………………………………………… ….238 3.1.5.3. Bebek Ölümlülüğü……………………………………… …. 239 3.1.5.4. Hane Halkı Büyüklüğü………………………………….. …. 239 3.1.6. Eğitim……………………………………………………………………241 3.1.6.1. Eğitim Yatırımları…………………………………… ……. 242 3.1.6.1.1. Cumhuriyet Döneminde Malatya’da Eğitim Yatırımları……… …..242 3.1.6.1.2. Planlı Dönemde Malatya’da Eğitim Yatırımları……….243 3.1.6.2. Malatya’da Okuryazarlık………………………………..........244 3.1.6.2.1. Okuryazar Nüfusun Eğitim Durumu…………………...246 3.1.7. Sağlık…………………………………………………………………….248 3.1.7.1. Sağlık Yatırımları………………………………………... …..248 3.1.7.2. İldeki Sağlık Kuruluşları ve Kapasiteleri……………………. 249 3.2. YERLEŞİM………………………………………………………………………...251 3.2.1. Malatya’nın Cumhuriyet Döneminden İtibaren Köy – Şehir Yerleşimi…………………………………………………..252 3.2.2. Malatya’da Köy – Şehir Yerleşiminin Türkiye Geneline Göre Durumu……………………………………….255 3.2.3. Göç Hareketleri ve Şehirleşme…………………………………… …… 258 3.2.3.1. Malatya’nın Aldığı Göç ve Şehirleşme………………………258 3.2.3.2. Malatya Dışına Verilen Göç………………………………….261 4. MALATYA’NIN GELİŞMİŞLİK SÜRECİ …………………………………………….263 4.1. EKONOMİK GÖSTERGELER ………………………………………………….264 4.1.1. Mali Göstergeler………………………………………………………….264 4.1.1.1. Malatya’nın Gayri Safi Yurtiçi Hâsılasına Katkısındaki Gelişmeler……………………………………..266 4.1.1.1.1. Gayri Safi Yurtiçi Hâsılanın Büyüme Hızı……………270 4.1.1.1.2. Gayri Safi Yurtiçi Hâsılanın Sektörel Dağılımı………271 4.1.2 Sanayi Göstergeleri………………………………………………………..276 4.1.2.1 İmalat Sanayi………………………………………………….276 4.1.2.2 İnşaat Sanayi……………………………………………. ……279 4.1.3. Tarım Göstergeleri………………………………………………………..281 4.1.4. Alt Yapı Göstergeleri…………………………………………………….283 4.1.5. Diğer Refah Göstergeleri………………………………………….......... 284 4.2 SOSYAL GÖSTERGELER………………………………………………………. 286 4.2.1 Demografik Göstergeler…………………………………………………. 286 4.2.2 İstihdam Göstergeleri……………………………………………… …… 289 4.2.3.Eğitim Göstergeleri……………………………………………………… 292 4.2.4 Sağlık Göstergeleri………………………………………………….. …...294 SONUÇ……………………………………………………………………………………. 298 EK TABLOLAR…………………………………………………………………….......... 303 KAYNAKÇA…………………………………………………………………………….. 305