Türk sanatı tarihinde “erken devir” sorunsalı : sanat tarihi yazıcılığında islam öncesi

Abstract

Türk sanat tarihi literatüründe İslam-öncesi konusu, nispeten geç bir tarihte ortaya çıkmıştır; fakat İslam öncesi Türk sanatının değerlendiriliş tarzlarını belirleyen düşünsel öncüller, 19. yüzyılın sonlarından itibaren izlenebilir. Osmanlı'nın son döneminde beliren ve Cumhuriyet dönemiyle birlikte gelişen milliyetçi düşünceler, kökenlerini arayan Türklerin Asya'daki geçmişlerine yönelmelerini sağlamıştır; bu geçmişin somut birer tanığı olan sanatsal veriler de, Türk kültürünün köklülüğünün birer kanıtı olarak görülmüştür. İslam öncesi Türk sanatı bulguları, Türklerin eski tarihini anlatan önemli birer belge olarak görülmekle birlikte, pek az araştırmacı tarafından sahiplenilen bir çalışma alanı olmuştur. Bunun nedeni, konunun içerdiği güçlüklerin yanı sıra, politik koşullar ve önyargılarda da aranabileceğinden, İslam öncesi Türk sanatı çalışmaları, çok yönlü ve objektif yaklaşımlar geliştirememiştir. Sanat tarihinin bu çok özel safhasının bir historiografik problem olarak ele alınması, bu araştırmanın başlıca itici gücü olmuştur.

The appearance of the pre-Islamic themes on Turkish art historiography is a relatively late phenomenon; but its intellectual premises can be traced back as early as the late 19th century. The nationalist trends, which have a great influence on the late Ottoman and early Republican times, provided great interest on the Asian phase of Turkish history; in this context, the pre-Islamic Turkish art was acknowledged as a witness and evidence to this long history, The pre-Islamic material culture is considered as a very important document on the early Turkish history; but very few researchers are interested in this theme. Its main reasons are not only the difficulties of the field itself, but also the political structures and prejudgments. For precisely the same reasons, the pre-Islamic Turkish art-history literature lacks the insight and objectivity. Taking the historiographic problem of this specific phase of the art history became the main motivation for this research.