Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun Parlamento’da Temsili: 1946- 1960

Abstract

Bu çalışmanın amacı, Türkiye’nin Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde Kürt nüfusun yoğunlukluolduğu çeşitli illerde, 1946-1980 yılları arasında siyasal temsil ve katılımın parlamenter düzeyde nasılgerçekleştiğini araştırmaktır. Bu doğrultuda, seçime giren partilerin her genel seçim dönemindealdıkları oyların bölgedeki belirli illere dağılımı ve bu illerden seçilen milletvekillerinin siyasal, sosyal,iktisadi ve kültürel profilleri ayrıntılarıyla incelenmiştir.1946 yılı ile 1980 askeri darbesi arasındaki dönemde bölgenin parlamentodaki temsili büyük ölçüdegeleneksel yerel eşrafın elindedir. Bölgede ekonomik ve sosyal olarak güçlü olan sınıflara işaret edenyerel eşraf, büyük toprak sahipleri, aşiret ve tarikat liderlerinin yanı sıra bu sınıfın eğitimli, aydınkuşağını da içeren çok katmanlı bir yapıdan oluşmaktadır. DP iktidarı döneminde yerel seçkinlerinintüm katmanları parlamentoda temsil olanağı bulmuştur. Bölgeyi ağırlıklı olarak parlamentodatemsil eden, siyasal partilerin patronaj ilişkisi içinde oldukları geleneksel yerel eşraf oluşturmuştur.Yerel eşrafın “Doğucular” olarak tanımlanan bir diğer katmanını ise dönemin Kürt aydın kuşağıoluşturmuştur. Doğu’nun geri kalmışlığına çözüm bulmak amacıyla parlamentoda yer aldıklarınıifade eden Kürt aydınlarının siyasal partilerle kurduğu ilişki biçimi 1960’lı yıllar itibariyle dönüşmeyebaşlamıştır. Geleneksel yerel eşraf sağ partiler üzerinden, siyasi ve ekonomik anlamda merkeze entegreolurken, bir yandan da yerel siyasal katılım kanallarını da ellerinde tutmuşlardır. Böylelikle siyasaltemsil ve katılımın merkez, yerel ve sivil toplum düzeylerini tekelleştirmişlerdir.

This study explores political representation and engagement of Eastern and Southeastern Anatolia regions, known to have dense Kurdish population and referred further to as Eastern region, in the Turkish parliament between 1946 and 1960. In this respect election ballot distributions are analyzed for the region as well as political, social, economic and cultural profiles of the parliamentarians elected here. Between 1946 and military coup of 1980 Eastern region were mainly represented through local notables. Multilayer would potentially be the best adjective for local notables profile that stands for powerful class from economic and social perspective in the region. These layers involve landlords, local aşiret (clan) leads, tarikat (religious order) leads as well as educated and intellectuals. During Demokrat Parti rule all layers of local notables had opportunity to be represented in the parliament. Traditional local notables had most of the privileges to be represented given their connectedness with political parties. Another part of local notables known as Doğucular (the Easterns) evolved to become Kurdish intelligentsia. Relations with political parties started to transform over 1960s after Kurdish intelligentsia aimed to bring remediation for Eastern underdevelopment issues. Traditional local notables integrated into right-wing parties considering political and economic aspects. At the same time they kept control over local political involvement channels. As a result political representation and presence were monopolized at central, local and civil society levels.