Publication: Kazak türkçesinde “deve” ile ilgili söz varlığı ve metinler
Abstract
Bu çalışmada, Kazak Türkçesinde “deve” sözcüğü ve kullanımını içeren söz varlığı ortaya konulmaya çalışılmış ve Türkiye Türkçesiyle ortak kullanımlar tespit edilmiştir. Öncelikle söz varlığı üzerinde durulmuş; elde edilen bilgi Derleme Sözlüğü, Tarama Sözlüğü, Türkçe Sözlük ile Atasözleri ve Deyimler Sözlüğündeki benzer sözcük, türev, birleşik yapı, deyim ve atasözleri ile karşılaştırılarak birlikte verilmiştir. Ayrıca deve ile ilgili metinlerin Kazak Türkçesi ile yazılmış orijinalleri ile Türkiye Türkçesine aktarımı da gerçekleştirilmiş, böylece söz varlığında sıraladığımız birçok kelimenin edebiyattaki kullanımlarına da ulaşılmıştır. Metinler; hikâye, makale, halk öyküsü, üst başlıklarıyla değerlendirilebilir. Asıl varılan nokta ise Kazak Türkçesinde “deve” sözcüğünün varlığı, Kazak kültüründeki yerinin tespitidir. Bu tespit bize, Kazakistan’da devenin gerek kültürel açıdan, gerek söz varlığı açısından Türkiye ile karşılaştırılamayacak boyutta olduğunu da göstermiş bulunmaktadır. Bu tespit ve ortaya çıkan sonuç, sadece dil ve edebiyat açısından değil, aynı zamanda Türk halk bilimi açısından da önem arz etmektedir. Bu tür çalışmaların artması, Arat’ın da (1977. İslam Ansiklopedisi, “Kazakistan”, c.6, s.494–505, MEB, İstanbul) ifade ettiği gibi, belki de iki yüz yıla yakın zamandır birbirinden uzak kalmış Türk topluluklarının yakınlaşması, tabiri caizse, tekrar birbirlerini tanımaları ve anlamaları açısından da önemlidir.
In this study, it is surveyed the vocabulary including the meanings of “camel” word and its usage in Kazakhstan Turkish and it is tried to determine its similarities and common points in Kazak and Turkey Turkish. Firstly, the vocabulary is defined, then similar and synonymous words, derivatives, combined structural words, idioms and proverbs are compared to anthology dictionary, skimming dictionary, Turkish dictionary, proverbs and idioms dictionary and then mentioned together in the study. Additionally, the texts related to “camel” are also transferred to this study, and the usage and expression of the most words listed in the vocabulary are found in literature. The texts, stories, article, folk stories is evaluated as their headings in general. The final point aimed in this study is the word of “camel” in Kazak Turkish and to determine its position in Kazak Culture. This findings and determination indicate and prove that “camel” word is incomparable level in Kazakhstan and Turkey Turkish by considering both cultural and vocabulary view. The results and findings of this study are not even as important as for both Kazak and Turk Turkish, it is also very important in the perspective of Turk Folk Science. The increase of that kind of studies in the literature, as Arat (1977. İslam Ansiklopedisi, “Kazakistan”, c.6, s.494–505, MEB, İstanbul) was stated, causes all Turk population having been far away for two centuries to become closer, in all honestly it is also important to know and understand each other again. ZETiii ABSTRACTv ÖNSÖZvi İÇİNDEKİLERviii ÇEVİRİYAZI ALFABESİx İŞARET ve KISALTMALARxi 1. GİRİŞ1 1.1. KAZAK TÜRKÇESİNDE DEVE İLE İLGİLİ SÖZ VARLIĞI10 1.1.1. Devenin Adlandırılmasıyla İlgili Söz Varlığı10 1.1.2. Devenin Organları ve Fiziksel Özellikleriyle İlgili Söz Varlığı13 1.1.3. Devenin Hareketleriyle İlgili Söz Varlığı15 1.1.4. Deveden Üretilen Nesnelerle İlgili Söz Varlığı16 1.1.5. Deve İçin Kullanılan Aletlerle İlgili Söz Varlığı19 1.1.6. Deve Hastalıklarıyla İlgili Söz Varlığı21 1.1.7. Devenin Bakımı, Güdülmesi ve Beslenmesiyle İlgili Söz Varlığı23 1.1.8. Devenin Yaşam Alanlarıyla İlgili Söz Varlığı29 1.1.9. Deveyle Oluşturulmuş Türevler, Birleşik Yapılar ve Deyimler30 1.1.10. Deveyle İlgili Kazak Atasözleri31 1.2. SÖZ VARLIĞI DİZİNİ36 2. METİNLER52 2.1. ÇEVİRİYAZI - AKTARMA52 2.1.1. Tört Tüliktiñ Keñesi / Dört Tülik (Tür) in Söyleşisi52 2.1.2. Tört Tülik / Dört Tülik (Tür)53 2.1.3. Tüye Tuvralı Öleñder / Deve Hakkındaki Şiirler59 2.1.4. Tüye / Deve61 2.1.5 Oysılķara ma, Ķavsılķazı ma? / Oysılkara mı, Kavsılkazı mı?73 2.1.6. Idırıs pen Taylaķ / İdris ile Taylak96 2.1.7. Arvana / Arvana109 2.1.8. Oysılķara / Oysılkara144 2.1.9. Ķıñır Botaķan / İnatçı Botakan170 2.1.10. Tüye, Arıstan, Ķasķır jäne Tülki / Deve, Aslan, Kurt ve Tilki177 2.1.11. Tüye Jayındağı Ķazaķtıñ Maķal-Mätelderi / Deve İle İlgili Kazak Atasözleri187 2.2. KİRİL HARFLİ METİNLER193 2.2.1. Төрт Түліктің Кеңесі193 2.2.2. Төрт Түлік194 2.2.3. Түйе Туралы Өлеңдер199 2.2.4. Түйе201 2.2.5. Ойсылқара ма, Қаусылқазы ма?209 2.2.6. Ыдырыс Пен Тайлақ223 2.2.7. Аруана234 2.2.8. Ойсылқара256 2.2.9. Қыңыр Ботақан272 2.2.10. Түйе, Арыстан, Қасқыр Және Түлкі277 2.2.11. Түйе Жайындағы Қазақтың Мақал-Мәтелдері285 SONUÇ290 KAYNAKÇA291 ÖZGEÇMİŞ293
In this study, it is surveyed the vocabulary including the meanings of “camel” word and its usage in Kazakhstan Turkish and it is tried to determine its similarities and common points in Kazak and Turkey Turkish. Firstly, the vocabulary is defined, then similar and synonymous words, derivatives, combined structural words, idioms and proverbs are compared to anthology dictionary, skimming dictionary, Turkish dictionary, proverbs and idioms dictionary and then mentioned together in the study. Additionally, the texts related to “camel” are also transferred to this study, and the usage and expression of the most words listed in the vocabulary are found in literature. The texts, stories, article, folk stories is evaluated as their headings in general. The final point aimed in this study is the word of “camel” in Kazak Turkish and to determine its position in Kazak Culture. This findings and determination indicate and prove that “camel” word is incomparable level in Kazakhstan and Turkey Turkish by considering both cultural and vocabulary view. The results and findings of this study are not even as important as for both Kazak and Turk Turkish, it is also very important in the perspective of Turk Folk Science. The increase of that kind of studies in the literature, as Arat (1977. İslam Ansiklopedisi, “Kazakistan”, c.6, s.494–505, MEB, İstanbul) was stated, causes all Turk population having been far away for two centuries to become closer, in all honestly it is also important to know and understand each other again. ZETiii ABSTRACTv ÖNSÖZvi İÇİNDEKİLERviii ÇEVİRİYAZI ALFABESİx İŞARET ve KISALTMALARxi 1. GİRİŞ1 1.1. KAZAK TÜRKÇESİNDE DEVE İLE İLGİLİ SÖZ VARLIĞI10 1.1.1. Devenin Adlandırılmasıyla İlgili Söz Varlığı10 1.1.2. Devenin Organları ve Fiziksel Özellikleriyle İlgili Söz Varlığı13 1.1.3. Devenin Hareketleriyle İlgili Söz Varlığı15 1.1.4. Deveden Üretilen Nesnelerle İlgili Söz Varlığı16 1.1.5. Deve İçin Kullanılan Aletlerle İlgili Söz Varlığı19 1.1.6. Deve Hastalıklarıyla İlgili Söz Varlığı21 1.1.7. Devenin Bakımı, Güdülmesi ve Beslenmesiyle İlgili Söz Varlığı23 1.1.8. Devenin Yaşam Alanlarıyla İlgili Söz Varlığı29 1.1.9. Deveyle Oluşturulmuş Türevler, Birleşik Yapılar ve Deyimler30 1.1.10. Deveyle İlgili Kazak Atasözleri31 1.2. SÖZ VARLIĞI DİZİNİ36 2. METİNLER52 2.1. ÇEVİRİYAZI - AKTARMA52 2.1.1. Tört Tüliktiñ Keñesi / Dört Tülik (Tür) in Söyleşisi52 2.1.2. Tört Tülik / Dört Tülik (Tür)53 2.1.3. Tüye Tuvralı Öleñder / Deve Hakkındaki Şiirler59 2.1.4. Tüye / Deve61 2.1.5 Oysılķara ma, Ķavsılķazı ma? / Oysılkara mı, Kavsılkazı mı?73 2.1.6. Idırıs pen Taylaķ / İdris ile Taylak96 2.1.7. Arvana / Arvana109 2.1.8. Oysılķara / Oysılkara144 2.1.9. Ķıñır Botaķan / İnatçı Botakan170 2.1.10. Tüye, Arıstan, Ķasķır jäne Tülki / Deve, Aslan, Kurt ve Tilki177 2.1.11. Tüye Jayındağı Ķazaķtıñ Maķal-Mätelderi / Deve İle İlgili Kazak Atasözleri187 2.2. KİRİL HARFLİ METİNLER193 2.2.1. Төрт Түліктің Кеңесі193 2.2.2. Төрт Түлік194 2.2.3. Түйе Туралы Өлеңдер199 2.2.4. Түйе201 2.2.5. Ойсылқара ма, Қаусылқазы ма?209 2.2.6. Ыдырыс Пен Тайлақ223 2.2.7. Аруана234 2.2.8. Ойсылқара256 2.2.9. Қыңыр Ботақан272 2.2.10. Түйе, Арыстан, Қасқыр Және Түлкі277 2.2.11. Түйе Жайындағы Қазақтың Мақал-Мәтелдері285 SONUÇ290 KAYNAKÇA291 ÖZGEÇMİŞ293