İstanbul yazmaları ‘Yazma Defteri’

Abstract

Geçmiş dönemlerde pamuklu ve ipekli tekstil yüzeylerine kalıp, fırça veya her iki yöntemin birden kullanıldığı tekniklerle üretilen yazmalar, sahip oldukları estetik desenlerle yaygın bir kullanım alanı bulmuş ve yöresel özelliklerle şekillenmiştir. Yazma kumaşının dayanıksızlığı nedeniyle tarihçesine dair bilgilerin sınırlı olduğu, ancak Orta Asya'dan Anadolu'ya Türk göçleriyle geldiği ve Osmanlı döneminde yaygınlaştığı kaynaklarda yer almaktadır. Osmanlı döneminde gelişen yazmacılıkta İstanbul yazmacılığının ayrı bir yeri vardır. İstanbul'un çok uluslu yapısının, İstanbul yazmalarının zengin motif ve kompozisyon özelliklerine katkı sağladığı ifade edilmektedir. Tarihsel süreçte günlük hayatın bir parçası olmuş ancak zamanla güncelliğini yitirmiş yazmacılık geleneğini, özellikle İstanbul yazmaları özelinde sürdürülebilirlik perspektifinden ele alınmıştır. Çalışma, yazmacılığın kültürel miras olarak korunması ve gelecek nesillere aktarılması bağlamında günümüz koşullarına uyarlanarak yaşatılmasının önemini vurgulamaktadır. İstanbul yazmalarının geçmişteki estetik bakış açısını ve karakteristik özelliklerini koruyarak, günümüz imkânlarıyla sanatsal değeri yüksek ve kültürel sürdürülebilirliğe katkı sağlayacak çalışmalar üretilmesi için öneriler sunulmuştur. Bu önerilerin yanı sıra, orijinal motiflerin kullanımıyla bir Yazma Defteri çalışması oluşturularak yazmaların kayıt altına alınması ve renk paletine alternatifler sunulması hedeflenmiştir. Türk İslam Eserleri Müzesi, Topkapı Müzesi, Sadberk Hanım Müzesi ve Kenan Özbel koleksiyonundaki yazmaların desen, motif ve kalıp analizleri yapılmıştır. Elde edilen bulgular, İstanbul yazmalarının bitkisel motif ağırlıklı, stilize edilmiş ve dengeli kompozisyonlar sergilediğini ortaya koymuştur. Renk kullanımında canlılık ve kontrastın ön planda olduğu, motiflerin yüzeye serbest yayılımının yanı sıra merkezi odaklı ve bordürlü düzenlemelerin de yaygın olduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak tez, yazmacılık üretim süreci, malzeme kaynakları, atık yönetimi, sosyal ve ekonomik etkiler ile kültürel mirasın korunması gibi sürdürülebilirlik kriterleri çerçevesinde İstanbul yazmacılığının geleceğe taşınması için somut öneriler sunmaktadır. Bu öneriler arasında İstanbul'da yeni yazma atölyelerinin kurulması, dezavantajlı bireylerin ve kadın istihdamının artırılması, el sanatları turizminin geliştirilmesi ve kültürel canlılığın desteklenmesi yer almaktadır.

In the past, yazma (hand kerchief) were produced on cotton and silk textile surfaces using various techniques, including molds, brushes, or a combination of both. These yazma (hand kerchief) gained widespread use due to their aesthetic patterns and were shaped by distinct local characteristics. While information on the history of hand printed tissues (yazmacılık) is limited due to the perishable nature of the fabric, sources indicate that this art form arrived in Anatolia from Central Asia with Turkish migrations and flourished significantly during the Ottoman period. Within Ottoman-era hand printed tissues (yazmacılık) production, Istanbul yazmaları hold a distinctive position, largely attributed to Istanbul's multinational structure, which fostered rich motif and composition characteristics. This study addresses the hand printed tissues (yazmacılık) tradition, which, despite being an integral part of daily life throughout history, has gradually lost its prominence. Specifically focusing on Istanbul yazmaları, it discusses the tradition from a sustainability perspective. The research emphasizes the critical importance of preserving this tradition as a cultural heritage and ensuring its continuity for future generations by adapting it to contemporary conditions. The thesis proposes strategies for creating works of high artistic value that contribute to cultural sustainability, while maintaining the aesthetic viewpoints and characteristic features of historical Istanbul yazmaları. In addition to these proposals, a Yazma Defteri (Yazma Sketchbook) has been developed utilizing original motifs, aiming to systematically document these yazma and offer alternative color palettes. For this study, the designs, motifs, and patterns of yazma in the collections of the Museum of IV Turkish and Islamic Arts, Topkapı Palace Museum, Sadberk Hanım Museum, and Kenan Özbel were meticulously analyzed. The findings indicate that Istanbul yazmaları primarily feature floral motifs within stylized and balanced compositions. Color usage is characterized by vibrancy and contrast. Furthermore, alongside the free distribution of motifs across the surface, centrally focused and bordered arrangements are commonly observed. In conclusion, this thesis provides concrete recommendations for the future of Istanbul yazmaları, framed by sustainability criteria. These criteria encompass the hand printed tissues (yazmacılık) production process, material resources, waste management, social and economic impacts, and cultural heritage preservation. The recommendations specifically include establishing new yazma workshops in Istanbul, increasing employment opportunities for disadvantaged individuals and women, fostering handicraft tourism, and supporting cultural vitality.