İlk dönem Hanefî şerh geleneği (şerhu Muhtasari’t-Tahâvî örneği)

Abstract

Mezhep müktesebatının kayda geçirilmesi gayesiyle tek düze bir faaliyet olarak başlayan fıkıh yazımının, bu ilk aşamadan çok da uzak olmayan bir zaman dilimi içerisinde farklı saikler doğrultusunda neşet eden yeni telif formlarıyla devam ettirildiği görülür. Bu meyanda Hanefî mezhebinin ilk kaynaklarından sonra karşımıza çıkan iki telif türü bulunmaktadır: Muhtasarlar ve şerhler. Teoride birbirinden farklı amaçlarla oluşturulan iki yazım türü, zaman içerisinde biri diğerini gerekli kılan bir işlev üstlenmiştir. Öncelikle İmam Muhammed’in el-Câmiu’s-sağîr ve el-Câmiu’l-kebîr’i üzerine yazılan şerhlerle başlayan Hanefî fıkıh şerh geleneği, muhtasarlar ve sonrasında da hâşiyeler, ta‘likler ve hatta şerhe de şerh yazma şeklinde bir hüviyete bürünmüştür. Cessâs’ın Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî adlı eseri çerçevesinde gerçekleştirilen bu çalışma, ilk dönem şerh yazımının fıkıh şerh geleneğinin temelini teşkil ediyor olması açısından önemlidir. Her şeyden önce müstakil bir yazım türüne işaret etmesi hasebiyle genel olarak şerhçilik, şerh ve şerh geleneği kavramları ile bunların fıkıh ile irtibatı pek çok açıdan fıkıh şerhlerini de incelemeyi gerekli kıldığı için ilk olarak bu hususlar üzerinde durulmuştur. Sonrasında ise fıkıh şerh yazımının neye tekabül ettiği sorusunun yanıtı olarak şerhin dil, üslûp, muhteviyat ve yöntem değerlendirmesi yapılmıştır. Ayrıca ilk Hanefî usul eserinin de yazarı olan Cessâs’ın fıkhî delilleri şerhin bir unsuru olarak kullanma yöntemine dair değerlendirmeler de müstakil bir bölüm olarak ele alınmıştır.

It has been observed that the writing of fiqh, which began as a monotonous activity aimed at recording sectarian knowledge, evolved into new forms of documentation driven by various motives shortly after its inception. In this context, two types of textual productions emerged following the initial sources of the Hanafi school: concise works and commentaries. Although these two types were created for different purposes initially, over time, they have come to serve complementary functions. The tradition of Hanafi fiqh commentary, which began with commentaries on Imam Muhammad’s Al-Jami' al-Saghir and Al-Jami' al-Kabir, eventually evolved into a form that includes concise texts, annotations, ta'liqs, and even commentaries on commentaries. This study focuses on Al-Jassas’s work, Sharh Muhtasar al-Tahawi, to examine the contribution of early period commentary writing to fiqh literature. The first chapter highlights the need to explore fiqh annotations from various perspectives, considering commentary as an independent genre of writing and its connection to fiqh, including the traditions of commentary and annotation. The second part addresses what fiqh commentary writing entails, examining the language, style, content, and methodology of commentary. Additionally, a separate section discusses Al-Jassas's evaluations on the method of employing fiqh evidences within commentary, noting his significance as the author of the first Hanafi method work.