Temettuat defterlerine göre Denizli’ nin Sosyo- Ekonomik durumu (1844)

Abstract

Yapmış olduğumuz bu çalışma 19. Yüzyılın ortalarında Denizli'nin sosyo-ekonomik yönden özelliklerini ortaya çıkarmak ve bu sayede bazı değerlendirmeler yapabilmek gayesiyle hazırlanmıştır. Teze esas teşkil eden kaynak ise, Osmanlı Başbakanlık Arşivinde bulunan Maliye Nezareti Temettuat Defterleridir.1845 senesi vergi sisteminde yapılacak düzenlemeye esas teşkil etmek üzere yapılan tahrirler esnasında tutulan bu defterler hane reisleri dikkate alınarak düzenlenmiştir. Osmanlı Başbakanlık Arşivinde yapılan araştırmada Denizli'nin sadece altı mahallesi bulunabilmiştir. Dolayısıyla Denizli şehir merkezi üzerinde yapılan çalışma altı mahalleyi kapsamaktadır. Denizli'nin altı mahallesi Çaybaşı, Fesleğen, Kayalık, Horsalan, Pelitlibağ ve Sabık Müfti mahallelerinde toplam 1542 hane reisi yaşamaktadır. Bu hane reislerini bulundukları statü gereği esnaf ve tüccarlar, ziraatla uğraşanlar, tarım işçileri, din, eğitim, askeri ve idari alanda çalışan görevliler ve işsizler olmak üzere 5 gruba ayırmak mümkündür. Şehirde mevcut 1542 hane içinde, üçte iki derecesinde bir çoğunluğun esnaflık ve ticaretin türlü mesleklerini icra etmekte olduğu görülmektedir. Esnaf ve ticaretle uğraşanların %56,1'ini dokuma ve deri işleri ile ilgili mesleklerde çalışanlar oluşturması, şehrin ekonomik hayatında bu meslek gruplarının ne kadar yaygın olduğunu göstermektedir. Denizli'ye şehir vasfı kazandıran bu özelliğinin yanında, nüfusun beşte birinin tarım ve hayvancılıkla uğraşmakta olması ayrıca esnaf ve ticaretle uğraşanların da pek çoğunun gelirlerinin yanında ziraat ve hayvan besleyerek sağlamaları onun bu vasfının henüz ziraattan tamamiyle kopma derecelerine varmamış olduğunu ortaya koymaktadır. Halkın yarıdan fazlasının toprağı olmamasına rağmen Denizli'de ziraî faaliyetler önemli bir yer tutmaktadır. Sayımın yapıldığı yıl itibariyle mevcut toprakların %86,5'i ekime, geri kalan kısmı ise nadasa bırakılmıştır. Ekime ayrılan toprakların üçte ikisinde hububat ve pamuk ekimi yapılmaktadır. Şehirde hayvancılık fazla gelişmemekle birlikte en çok küçükbaş hayvan yetiştirilmektedir. Denizli'nin mevcut mahallelerinde yaşayan 1542 hanenin bir yıl içinde gayrı safi geliri toplam 1.027.370 kuruştur. Bu gelirin %24,5'i ziraattan, %57,4'ü esnaf ve ticaretten, geriye kalanı ise başta işçilik geliri olmak üzere kira, maaş ve ortakçılık gibi hizmet sektöründen kaynaklanmaktadır. Gelir ile vergi arasındaki ilişkiye baktığımızda ziraat ve deri ile uğraşanlar dışındaki grupların çoğunda gelirle vergiler arasında tam denebilecek bir korelasyon bulunduğu görülmektedir. ACCORDING TO THE PROFİT REGISTERS THE SOCIO- ECONOMIC SITUATION OF DENİZLİ The aim of this study is to find out socio-economic characteristics of Denizli in midnineteenth century and henceforth to make some interpretations.The essantial source on which the thesis mainly based on is the Ministery of Finance Profit Registers (Maliye Nezareti Temettuat Defterleri) found in Prime Ministery Ottoman Archives (Başbakanlık Osmanlı Arşivi). These registers which were compiled in order to be a base for the 1845 rearrangement in the tax system were organized with respect to household heads. Only six quarters could be found in Denizli in the research in Prime Ministery Ottoman Archives. Thereforce, The study on Denizli city center contains six quarters. Totally 1542 household heads lived in six quarters of Denizli, namely Çaybaşı , Fesleğen, Kayalık, Horsalan, Pelitlibağ, and Sabık Müfti. It is possible to classify these household heads into five categories with regard to their statutes: Artisans and tradesmen, agriculturalists, agricaltural workers, officials employed in positions relating religion, education, military and administration, and finally the unemployed.It is seen that two third of the 1542 household heads had occupations relating arts and trade. %56,1 of those involved in arts and trade worked in weaving and leather business This fact shows us the extent and the importance of these industries in the economic life of city. Furthermore, it is this fact that gave Denizli the quality of being a city. On the ather hand, the fact that one fifth of the population engaged in agriculture and cattle- breeding and that many of those who engaded in arts and trade also got some income from agriculture and cattle- breeding makesit clear that the city of Denizli had not yet lost its ties with agriculture completely. Altough more than half of city population were landless, agricultural activities had an important place in the economic life of Denizli