Publication: “Bankacılık sektörünün ekonomik kalkınmaya etkileri”
Abstract
BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN EKONOMİK KALKINMAYA ETKİLERİ Bu çalışmada Türkiye’de bankacılık sektöründeki gelişmeler ve ekonomik kalkınmaya olan etkileri incelenmiştir. Bankacılık sektörü, hızlı ekonomik büyüme ve gelişmenin başarılmasında önemli bir araçtır. Bankalar sadece parasal kontrol için bir kanal olmayıp, ekonominin yeniden yapılanmasında ve uzun dönemli sürdürülebilir makroekonomik istikrarın sağlanmasında etkili olan kurumlardır. Çalışma üç ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, ekonomik kalkınma kavramı, ekonomik açıdan kalkınma modelleri ve politikaları, finansal piyasalar ve finansal kalkınma kavramı üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde, Türk bankacılık sisteminin ekonomik kalkınmaya etkisi incelenmiştir. Bankacılık sektörünün ekonomideki yeri ve işlevleri üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde ise, Türkiye‘de bankacılık sektöründeki finansal gelişme ve ekonomik kalkınma arasındaki ilişkiyi incelemek için bir ekonometrik analiz yapılmıştır. Bu tez çalışmasında, bankacılık sektörü ile büyüme ilişkisinin varlığını ve yönünü tespit etmek amacıyla, Granger nedensellik testleri uygulanmıştır. Yapılan bu testlerde Türkiye için 1987–2007 yılları itibariyle ekonomik büyüme ve bankacılık sektörü ile ilgili veriler tespit edildikten sonra ekonometrik analiz yapılmıştır. Test sonuçlarına göre, ülkemiz bankacılık sektöründeki gelişme ve ekonomik büyüme arasında uzun dönemli bir ilişki olduğu saptanmıştır.
THE EFFECTS OF BANKING SECTOR ON ECONOMIC DEVELOPMENT In this study the developments in banking sector in Turkey and their effects on economic development have been examined. Banking sector is a significant tool in the achievement of rapid economic growth and development. Banks are not merely designed as channels for monetary control, but they are also effective institutions in restructuring of economy and in maintenance of long term sustainable macroeconomic stability. The study consists of three main parts. In the first part, economic development concept, economic development models and policies, financial markets and financial development concept have been addressed. In the second part, the effects of Turkish banking system on economic development have been examined. The place and functions of banking sector in economy have also been addressed. In the third part of the study, an econometrical analysis has been made to examine the relation between financial growth and economic development in the banking sector in Turkey. In this dissertation study, Granger causality tests have been implemented for the purpose of determining the presence and direction of the relation between banking sector and growth. After having determined the data regarding economic growth and banking sector in Turkey for the years between 1987 and 2007 though such tests, an econometrical analysis has been made. As a result of the test results, a long term relation has been established between the development of banking sector in Turkey and economic growth. TABLOLAR LİSTESİ............................................................................................................V KISALTMALAR...................................................................................................................VI ÖZET.....................................................................................................................................VII ABSTRACT........................................................................................................................VIII 1.GİRİŞ.................................................................................................................................... 1 2. EKONOMİK VE FİNANSAL AÇIDAN KALKINMA KAVRAMI, KALKINMA POLİTİKALARI VE FİNANSAL PİYASALAR 2.1 EKONOMİK KALKINMA KAVRAMINA GENEL BİR BAKIŞ.................................3 2.1.1 KALKINMA TANIMLARI...................................................................................... 3 2.1.2 KALKINMANIN İÇ VE DIŞ KAYNAKLARLA FİNANSMANI...........................5 2.1.2.1 İÇ TASARRUFLAR VE OLANAKLARI......................................................5 2.1.2.1.1 TAM KULLANILMAYAN EMEĞİN MOBİLİZASYONU................5 2.1.2.1.2 SERMAYENİN ETKİN KULLANIMINI SAĞLAMAK.....................5 2.1.2.1.3 EMEK YOĞUN TEKNİKLERİN KULLANILMASI..........................7 2.1.2.1.4 TASARRUF YÖNTEMLERİNİN DEĞİŞTİRLMESİ İLE TASARRUFLARIN ARTTIRILMASI.................................................7 2.1.2.1.5 TÜKETİMİ KISARAK TASARRUF ARTTIRMA YOLLARI...........8 2.1.2.2 DIŞ TASARRUFLARIN KAYNAK OLARAK KULLANDIRILMAS.…...8 2.1.2.2.1 DIŞ TASARRUFLARIN ÇEŞİTLERİ..................................................9 2.1.2.2.1.1 YABANCI SERMAYE.............................................................. 9 2.1.2.2.1.1.1 DOLAYLI SERMAYE YATIRIMLARI..........................10 2.1.2.2.1.1.2 DOLAYSIZ SERMAYE YATIRIMLARI........................11 2.1.2.2.1.1.2.1 DIŞ BORÇLAR........................................................11 2.1.2.2.1.1.2.2 HİBE VE YARDIMLAR..........................................12 2.1.3 EKONOMİK BÜYÜME TEORİLERİ................................................................12 2.1.3.1 KLASİK TEORİDEN ÖNCE BÜYÜME VE KALKINMA..................................................................................................12 2.1.3.2 KLASİK TEORİDE BÜYÜME VE KALKINMA.......................................12 2.1.3.2.1 ADAM SMİTH......................................................................................13 2.1.3.2.2 TOMAS MALTUS................................................................................14 2.1.3.2.3 DAVİD RİCARDO..............................................................................15 2.1.3.3 NEO-KLASİK TEORİDE BÜYÜME VE KALKINMA.............................17 2.1.3.3.1 VERİ ARTIŞ TEORİSİ.........................................................................17 2.1.3.3.2 STAGNASYON TEORİSİ....................................................................18 2.1.3.3.3 MAKSİMİZASYON TEORİSİ.............................................................18 2.1.3.4 KEYNESYEN TEORİDE BÜYÜME VE KALKINMA..............................18 2.1.3.4.1 HARROD MODELİ.............................................................................19 2.1.3.4.1.1 GARANTİLİ BÜYÜME HIZI...................................................19 2.1.3.4.1.2 FİİLİ BÜYÜME HIZI.................................................................20 2.1.3.4.1.3 DOĞAL BÜYÜME HIZI...........................................................20 2.1.3.4.2 DOMAR MODELİ...............................................................................21 2.1.4 EKONOMİK KALKINMA POLİTİKALARI....................................................22 2.1.4.1 KALKINMA POLİTİKASININ AMAÇLARI.............................................23 2.1.4.2 KALKINMA POLİTİKASININ ARAÇLARI..............................................24 2.1.4.2.1 PARA POLİTİKASI.............................................................................24 2.1.4.2.2 MALİYE POLİTİKASI........................................................................25 2.1.4.2.3 DÖVİZ KURU POLİTİKASI..............................................................26 2.1.4.2.4 FAİZ POLİTİKASI..............................................................................26 2.1.4.2.5 DIŞ TİCARET POLİTİKASI...............................................................27 2.2 FİNANSAL PİYASALAR VE FİNANSAL AÇIDAN KALKINMA KAVRAMININ İNCELENMESİ................................................................................................................27 2.2.1 FİNANSAL PİYASALAR....................................................................................27 2.2.1.1 FİNANSAL PİYASALARIN TÜRLERİ........................................................29 2.2.1.1.1 FONLARIN ÖDÜNÇ VERİLİŞ SÜRELERİNE GÖRE FİNANSAL PİYASALAR.......................................................................................29 2.2.1.1.1.1 PARA PİYASLARI....................................................................30 2.2.1.1.1.2 SERMAYE PİYASALARI.........................................................31 2.2.1.1.1.2.1 SERMAYE PİYASASININ İŞLEVLERİ........................32 2.2.1.1.1.2.2 SERMAYE PİYASALARININ EKONOMİK BÜYÜMEDE ROLÜ........................................................35 2.2.1.1.2 ÖRGÜTLENME DERECELERİNE GÖRE FİNANSAL PİYASALAR.......................................................................................35 2.2.1.1.3 İŞLEMLERİNE GÖRE FİNANSAL PİYASALAR...........................36 2.2.1.1.4 SPOT PİYASALAR VE VADELİ İŞLEMLER PİYASASI..............36 2.3 FİNANSAL KALKINMA VE EKONOMİK BÜYÜME İLİŞKİSİ...........................................................................................................................37 2.3.1. FİNANSAL KALKINMANIN BELİRLEYİCİLERİ: REEL FAİZ ORANI, TASARRUF, YATIRIM VE BÜYÜME ORANLAR………………..40 2.3.2 FİNANSAL KALKINMA İÇİN BANKA VE FİNANS SİSTEMİNİN GELİŞTİRİLMES........................................................................48 2.3.3 FİNANSAL ARACILIK VE EKONOMİK BÜYÜME......................................49 2.3.4 BANKALAR VE FİNANSAL ARACILIK.......................................................52 3.TÜRK BANKACILIK SİSTEMİNİN EKONOMİK KALKINMAYA ETKİSİ 3.1 BANKACILIK SİSTEMİ VE UNSURLARI....................................................................53 3.1.1 KREDİLER..........................................................................................................53 3.1.1.1. KREDİNİN FONKSİYONLARI VE YARARLARI.................................54 3.1.1.2. KREDİ TÜRLERİ.......................................................................................55 3.1.1.2.1 NİTELİKLERİ AÇISINDAN KREDİLER.........................................55 3.1.1.2.2 VADELERİ AÇISINDAN KREDİLER..............................................56 3.1.1.2.3 VERİLİŞ AMACI AÇISINDAN KREDİLER....................................56 3.1.1.2.4 TEMİNATLARI AÇISINDAN KREDİLER.......................................56 3.1.1.2.5 KULLANDIRILAN SEKTÖRLER AÇISINDAN KREDİLER.........57 3.1.1.2.6 İZİN AÇISINDAN KREDİLER..........................................................57 3.1.1.2.7 KAYNAKLARI AÇISINDAN KREDİLER.......................................58 3.1.1.2.8 TEK DÜZEN HESAP PLANI AÇISINDAN KREDİLER.................58 3.1.1.3 KREDİ SİSTEMİNİN TOPLAM SERMAYE SÜRECİNE KATILMASI...58 3.1.1.4 KALKINMA SÜRECİNDE KREDİ SİSTEMİNİN İŞLEVLERİ................59 3.1.2 MEVDUAT..........................................................................................................60 3.2. PARA, KREDİ, FAİZ VE FİNANSAL SİSTEM İLİŞKİSİ..........................................62 3.3 BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN EKONOMİDEKİ YERİ VE İŞLEVLERİ................65 3.3.1 FİNANSAL SİSTEM İÇİNDE BANKACILIK SİSTEMİ........................................65 3.3.2 FİNANSAL ARACI OLARAK BANKALARIN İŞLEVLERİ...............................70 3.3.3 TÜRKİYE’DE BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN EKONOMİYE KAYNAK AKTARIMI...............................................................................................................71 3.3.3.1 TCMB’ NİN EKONOMİDEKİ YERİ VE İŞLEVLERİ..................................71 3.3.3.2 TCMB’NİN FON AKTARIM İŞLEVİ.............................................................72 3.3.3.3 MEVDUAT VE TİCARET BANKALARININ KAYNAK AKTARIMINDAKİ ROLLERİ...........................................................................................................72 3.3.3.4 KALKINMA VE YATIRIM BANKALARININ TÜRK BANKA SİSTEMİNDEKİ İŞLEVİ..................................................................................74 3.3.4 EKONOMİK SİSTEM İÇERİSİNDE BANKALARIN EKONOMİK KALKINMA AÇISINDAN ÖNEMİ........................................................................76 4. BANKACILIK SEKTÖRÜNDEKİ FİNANSAL GELİŞME VE EKONOMİK KALKINMA İLİŞKİSİ ÜZERİNE EKONOMETRİK İNCELEME 4.1 YÖNTEM ZAMAN SERİLERİNİN EKONOMETRİK ANALİZİ ...............................85 4.1.1 DEĞİŞKENLERİN VE GECİKME SAYISININ SEÇİMİ......................................86 4.1.2 DURAĞANLILIK TESTLERİ VE ANALİZİ..........................................................86 4.1.3 GRANGER NEDENSELLİK ANALİZİ...................................................................90 4.2. BANKACILIK SEKTÖRÜNDEKİ FİNANSAL GELİŞME VE EKONOMİK BÜYÜME ARASINDAKİ EKONOMETRİK UYGULAMA........................................91 4.2.1 TEMEL MAKRO EKONOMİK DEĞİŞKENLERİN TANITILMASI....................91 4.2.2 SERİLERİN DURAĞANLILIKLARININ İNCELENMESİ...................................92 4.2.3 SERİLERİN NEDENSELLİK ANALİZLERİNİN İNCELENMESİ.......................95 5. SONUÇ..............................................................................................................................105 KAYNAKLAR......................................................................................................................109 EKLER..................................................................................................................................112
THE EFFECTS OF BANKING SECTOR ON ECONOMIC DEVELOPMENT In this study the developments in banking sector in Turkey and their effects on economic development have been examined. Banking sector is a significant tool in the achievement of rapid economic growth and development. Banks are not merely designed as channels for monetary control, but they are also effective institutions in restructuring of economy and in maintenance of long term sustainable macroeconomic stability. The study consists of three main parts. In the first part, economic development concept, economic development models and policies, financial markets and financial development concept have been addressed. In the second part, the effects of Turkish banking system on economic development have been examined. The place and functions of banking sector in economy have also been addressed. In the third part of the study, an econometrical analysis has been made to examine the relation between financial growth and economic development in the banking sector in Turkey. In this dissertation study, Granger causality tests have been implemented for the purpose of determining the presence and direction of the relation between banking sector and growth. After having determined the data regarding economic growth and banking sector in Turkey for the years between 1987 and 2007 though such tests, an econometrical analysis has been made. As a result of the test results, a long term relation has been established between the development of banking sector in Turkey and economic growth. TABLOLAR LİSTESİ............................................................................................................V KISALTMALAR...................................................................................................................VI ÖZET.....................................................................................................................................VII ABSTRACT........................................................................................................................VIII 1.GİRİŞ.................................................................................................................................... 1 2. EKONOMİK VE FİNANSAL AÇIDAN KALKINMA KAVRAMI, KALKINMA POLİTİKALARI VE FİNANSAL PİYASALAR 2.1 EKONOMİK KALKINMA KAVRAMINA GENEL BİR BAKIŞ.................................3 2.1.1 KALKINMA TANIMLARI...................................................................................... 3 2.1.2 KALKINMANIN İÇ VE DIŞ KAYNAKLARLA FİNANSMANI...........................5 2.1.2.1 İÇ TASARRUFLAR VE OLANAKLARI......................................................5 2.1.2.1.1 TAM KULLANILMAYAN EMEĞİN MOBİLİZASYONU................5 2.1.2.1.2 SERMAYENİN ETKİN KULLANIMINI SAĞLAMAK.....................5 2.1.2.1.3 EMEK YOĞUN TEKNİKLERİN KULLANILMASI..........................7 2.1.2.1.4 TASARRUF YÖNTEMLERİNİN DEĞİŞTİRLMESİ İLE TASARRUFLARIN ARTTIRILMASI.................................................7 2.1.2.1.5 TÜKETİMİ KISARAK TASARRUF ARTTIRMA YOLLARI...........8 2.1.2.2 DIŞ TASARRUFLARIN KAYNAK OLARAK KULLANDIRILMAS.…...8 2.1.2.2.1 DIŞ TASARRUFLARIN ÇEŞİTLERİ..................................................9 2.1.2.2.1.1 YABANCI SERMAYE.............................................................. 9 2.1.2.2.1.1.1 DOLAYLI SERMAYE YATIRIMLARI..........................10 2.1.2.2.1.1.2 DOLAYSIZ SERMAYE YATIRIMLARI........................11 2.1.2.2.1.1.2.1 DIŞ BORÇLAR........................................................11 2.1.2.2.1.1.2.2 HİBE VE YARDIMLAR..........................................12 2.1.3 EKONOMİK BÜYÜME TEORİLERİ................................................................12 2.1.3.1 KLASİK TEORİDEN ÖNCE BÜYÜME VE KALKINMA..................................................................................................12 2.1.3.2 KLASİK TEORİDE BÜYÜME VE KALKINMA.......................................12 2.1.3.2.1 ADAM SMİTH......................................................................................13 2.1.3.2.2 TOMAS MALTUS................................................................................14 2.1.3.2.3 DAVİD RİCARDO..............................................................................15 2.1.3.3 NEO-KLASİK TEORİDE BÜYÜME VE KALKINMA.............................17 2.1.3.3.1 VERİ ARTIŞ TEORİSİ.........................................................................17 2.1.3.3.2 STAGNASYON TEORİSİ....................................................................18 2.1.3.3.3 MAKSİMİZASYON TEORİSİ.............................................................18 2.1.3.4 KEYNESYEN TEORİDE BÜYÜME VE KALKINMA..............................18 2.1.3.4.1 HARROD MODELİ.............................................................................19 2.1.3.4.1.1 GARANTİLİ BÜYÜME HIZI...................................................19 2.1.3.4.1.2 FİİLİ BÜYÜME HIZI.................................................................20 2.1.3.4.1.3 DOĞAL BÜYÜME HIZI...........................................................20 2.1.3.4.2 DOMAR MODELİ...............................................................................21 2.1.4 EKONOMİK KALKINMA POLİTİKALARI....................................................22 2.1.4.1 KALKINMA POLİTİKASININ AMAÇLARI.............................................23 2.1.4.2 KALKINMA POLİTİKASININ ARAÇLARI..............................................24 2.1.4.2.1 PARA POLİTİKASI.............................................................................24 2.1.4.2.2 MALİYE POLİTİKASI........................................................................25 2.1.4.2.3 DÖVİZ KURU POLİTİKASI..............................................................26 2.1.4.2.4 FAİZ POLİTİKASI..............................................................................26 2.1.4.2.5 DIŞ TİCARET POLİTİKASI...............................................................27 2.2 FİNANSAL PİYASALAR VE FİNANSAL AÇIDAN KALKINMA KAVRAMININ İNCELENMESİ................................................................................................................27 2.2.1 FİNANSAL PİYASALAR....................................................................................27 2.2.1.1 FİNANSAL PİYASALARIN TÜRLERİ........................................................29 2.2.1.1.1 FONLARIN ÖDÜNÇ VERİLİŞ SÜRELERİNE GÖRE FİNANSAL PİYASALAR.......................................................................................29 2.2.1.1.1.1 PARA PİYASLARI....................................................................30 2.2.1.1.1.2 SERMAYE PİYASALARI.........................................................31 2.2.1.1.1.2.1 SERMAYE PİYASASININ İŞLEVLERİ........................32 2.2.1.1.1.2.2 SERMAYE PİYASALARININ EKONOMİK BÜYÜMEDE ROLÜ........................................................35 2.2.1.1.2 ÖRGÜTLENME DERECELERİNE GÖRE FİNANSAL PİYASALAR.......................................................................................35 2.2.1.1.3 İŞLEMLERİNE GÖRE FİNANSAL PİYASALAR...........................36 2.2.1.1.4 SPOT PİYASALAR VE VADELİ İŞLEMLER PİYASASI..............36 2.3 FİNANSAL KALKINMA VE EKONOMİK BÜYÜME İLİŞKİSİ...........................................................................................................................37 2.3.1. FİNANSAL KALKINMANIN BELİRLEYİCİLERİ: REEL FAİZ ORANI, TASARRUF, YATIRIM VE BÜYÜME ORANLAR………………..40 2.3.2 FİNANSAL KALKINMA İÇİN BANKA VE FİNANS SİSTEMİNİN GELİŞTİRİLMES........................................................................48 2.3.3 FİNANSAL ARACILIK VE EKONOMİK BÜYÜME......................................49 2.3.4 BANKALAR VE FİNANSAL ARACILIK.......................................................52 3.TÜRK BANKACILIK SİSTEMİNİN EKONOMİK KALKINMAYA ETKİSİ 3.1 BANKACILIK SİSTEMİ VE UNSURLARI....................................................................53 3.1.1 KREDİLER..........................................................................................................53 3.1.1.1. KREDİNİN FONKSİYONLARI VE YARARLARI.................................54 3.1.1.2. KREDİ TÜRLERİ.......................................................................................55 3.1.1.2.1 NİTELİKLERİ AÇISINDAN KREDİLER.........................................55 3.1.1.2.2 VADELERİ AÇISINDAN KREDİLER..............................................56 3.1.1.2.3 VERİLİŞ AMACI AÇISINDAN KREDİLER....................................56 3.1.1.2.4 TEMİNATLARI AÇISINDAN KREDİLER.......................................56 3.1.1.2.5 KULLANDIRILAN SEKTÖRLER AÇISINDAN KREDİLER.........57 3.1.1.2.6 İZİN AÇISINDAN KREDİLER..........................................................57 3.1.1.2.7 KAYNAKLARI AÇISINDAN KREDİLER.......................................58 3.1.1.2.8 TEK DÜZEN HESAP PLANI AÇISINDAN KREDİLER.................58 3.1.1.3 KREDİ SİSTEMİNİN TOPLAM SERMAYE SÜRECİNE KATILMASI...58 3.1.1.4 KALKINMA SÜRECİNDE KREDİ SİSTEMİNİN İŞLEVLERİ................59 3.1.2 MEVDUAT..........................................................................................................60 3.2. PARA, KREDİ, FAİZ VE FİNANSAL SİSTEM İLİŞKİSİ..........................................62 3.3 BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN EKONOMİDEKİ YERİ VE İŞLEVLERİ................65 3.3.1 FİNANSAL SİSTEM İÇİNDE BANKACILIK SİSTEMİ........................................65 3.3.2 FİNANSAL ARACI OLARAK BANKALARIN İŞLEVLERİ...............................70 3.3.3 TÜRKİYE’DE BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN EKONOMİYE KAYNAK AKTARIMI...............................................................................................................71 3.3.3.1 TCMB’ NİN EKONOMİDEKİ YERİ VE İŞLEVLERİ..................................71 3.3.3.2 TCMB’NİN FON AKTARIM İŞLEVİ.............................................................72 3.3.3.3 MEVDUAT VE TİCARET BANKALARININ KAYNAK AKTARIMINDAKİ ROLLERİ...........................................................................................................72 3.3.3.4 KALKINMA VE YATIRIM BANKALARININ TÜRK BANKA SİSTEMİNDEKİ İŞLEVİ..................................................................................74 3.3.4 EKONOMİK SİSTEM İÇERİSİNDE BANKALARIN EKONOMİK KALKINMA AÇISINDAN ÖNEMİ........................................................................76 4. BANKACILIK SEKTÖRÜNDEKİ FİNANSAL GELİŞME VE EKONOMİK KALKINMA İLİŞKİSİ ÜZERİNE EKONOMETRİK İNCELEME 4.1 YÖNTEM ZAMAN SERİLERİNİN EKONOMETRİK ANALİZİ ...............................85 4.1.1 DEĞİŞKENLERİN VE GECİKME SAYISININ SEÇİMİ......................................86 4.1.2 DURAĞANLILIK TESTLERİ VE ANALİZİ..........................................................86 4.1.3 GRANGER NEDENSELLİK ANALİZİ...................................................................90 4.2. BANKACILIK SEKTÖRÜNDEKİ FİNANSAL GELİŞME VE EKONOMİK BÜYÜME ARASINDAKİ EKONOMETRİK UYGULAMA........................................91 4.2.1 TEMEL MAKRO EKONOMİK DEĞİŞKENLERİN TANITILMASI....................91 4.2.2 SERİLERİN DURAĞANLILIKLARININ İNCELENMESİ...................................92 4.2.3 SERİLERİN NEDENSELLİK ANALİZLERİNİN İNCELENMESİ.......................95 5. SONUÇ..............................................................................................................................105 KAYNAKLAR......................................................................................................................109 EKLER..................................................................................................................................112