Vergi adaleti algıları bağlamında kaygan yamaç modeli : davranışsal vergi uyum analizi

Abstract

Günümüzde vergi gelirleri kamu harcamalarının en önemli finansman kaynağıdır. Bu nedenle mükelleflerin vergi uyum davranışını etkileyen faktörlerin tespit edilmesi birçok araştırmanın odak noktasında yer almaktadır. Yakın dönemde vergi uyum davranışı üzerinde etkili olan faktörlere ilişkin yaklaşımlardan birisi kaygan yamaç modelidir. Kaygan yamaç modelinde geleneksel ekonomik faktörlerle birlikte psikolojik faktörlerin de vergi uyumu üzerinde etkili olduğuna vurgu yapılmaktadır. Ayrıca model kapsamında zorunlu ve gönüllü vergi uyumu olmak üzere vergi uyumunun ardında iki farklı motivasyonunun olduğu önerilmektedir. Bu çalışmada denetim olasılığı ile cezaların düzeyine ilişkin algının ve vergi adaleti algısının deneysel olarak manipüle edilmesi yoluyla kaygan yamaç modelinin varsayımları araştırılmaktadır. İlgili değişkenler senaryo temelli bir deney kapsamında bir araya getirilmektedir. Ekonomik ve psikolojik faktörlerin birlikte araştırılmasıyla mükelleflerin vergi uyum davranışlarına dair kapsamlı bir bakış açısının sunulması amaçlamaktadır. Senaryo temelli bu deneyin uygulanması, İstanbul ilindeki beyana dayalı gelir elde eden mükelleflerin katılımıyla gerçekleştirilmiştir. Deney sonucunda yüksek vergi adaleti koşullarındaki mükelleflerin düşük vergi adaleti koşullarındaki mükelleflerden daha fazla vergi uyum niyeti gösterdikleri tespit edilmiştir. Bununla birlikte denetim olasılığı ile cezaların düzeyinin yüksek olmasının bu araştırmaya katılan mükelleflerin bildirdikleri vergi uyum niyeti üzerinde etkili olmadığı gözlemlenmiştir. Vergi adaletinin yüksek olmasının gönüllü vergi uyumunu artırdığı, denetim olasılığı ile cezaların düzeyinin yüksek olmasının ise zorunlu vergi uyumunu artırdığı bulgularına ulaşılmıştır. Aynı zamanda algılanan vergi adaletinin vergi uyum niyeti ve gönüllü vergi uyumu üzerindeki etkisine vergi idaresine duyulan güvenin aracılık ettiği tespit edilmiştir. Çalışmanın bulguları genel olarak değerlendirildiğinde, adil bir vergi sisteminin tesis edilmesinin mükelleflerin vergi uyumunu etkileyen önemli bir faktör olduğunu göstermektedir.İÇİNDEKİLERSayfa No.ÖZET ……………………………………………………………………………………iABSTRACT …………………………………………………………………………...iiiÖNSÖZ …………………………………………………………………………………vİÇİNDEKİLER ……………………………………………………………………….viiTABLO LİSTESİ …………………………………………………………………….xiiŞEKİL LİSTESİ……………………………………………………………………....xivKISALTMALAR ……………………………………………………………………..xvGİRİŞ……………………………………………………………………………………1BİRİNCİ BÖLÜMDAVRANIŞSAL KAMU MALİYESİ VE VERGİ UYUMU1. DAVRANIŞSAL İKTİSAT …………………………………………………………..61.1. Davranışsal İktisadın Temel Konuları ………………………………………...91.2. Davranışsal İktisattaki Gelişmelerin Tarihsel Süreci ...……………………...152. DAVRANIŞSAL KAMU MALİYESİ ………………………………………………192.1. Davranışsal Kamu Maliyesinin Temel Konuları ……………………………202.2. Davranışsal Kamu Maliyesi ve Vergi Uyumu ………………………………242.2.1. Vergi Uyumu ve Vergi Uyumunu Açıklayan Yaklaşımlar ………….262.2.1.1. Ekonomik Yaklaşım ………………………………………...282.2.1.2. Beklenti Teorisi ……………………………………………..312.2.1.3. Sosyal Psikolojik Yaklaşım …………………………………362.2.2. Vergi Uyumunu Etkileyen Faktörler ………………………………..392.2.2.1. Ekonomik Faktörler ………………………………………...392.2.2.2. Demografik Faktörler ……………………………………….452.2.2.3. Sosyo-Psikolojik Faktörler ………………………………….492.2.3. Vergi Uyumunda Bilişsel Süreçler ve Mükellef Davranışları ……….562.2.3.1. Sınırlı Rasyonellik …………………………………………..572.2.3.2. Kayıptan Kaçınma …………………………………………..602.2.3.3. Çerçeveleme Etkisi …………………………………………642.2.3.4. Zihinsel Muhasebe ………………………………………….682.2.3.5. Mali Yanılsama ……………………………………………..712.2.3.6. Bilişsel Çelişki ……………………………………………...762.2.3.7. Çoğulcu Bilgisizlik …………………………………………793. GENEL DEĞERLENDİRME ……………………………………………………….81İKİNCİ BÖLÜMVERGİ ADALETİ ALGILARI VE KAYGAN YAMAÇ MODELİ1. MÜKELLEF VE VERGİ İDARESİ İLİŞKİSİNDE VERGİ ADALETİ ALGILARI VE VERGİ UYUMU ………………………………………………………………………841.1. Adalet ve Vergilemede Adaletin Kavramsal Çerçevesi ……..………………841.1.1. Adalet Kavramı……………………………………………………...841.1.2. Vergilemede Adalet Kavramı………………………………………..911.2. Sosyal Psikoloji Kapsamında Vergi Adaleti Algıları ve Vergi Uyumu ……..941.2.1. Dağıtım Adaleti Algısı ve Vergi Uyumu …………………………..1011.2.2. Prosedürel Adalet Algısı ve Vergi Uyumu ………………..……….1101.2.3. Cezalandırıcı Adalet Algısı ve Vergi Uyumu ……………...………1222. KAYGAN YAMAÇ MODELİNİN TEMEL VARSAYIMLARI………………… 1322.1. Vergi İdaresinin Gücü ve Vergi Uyumu ………………………….………..1372.1.1. Güç Kavramının Teorik Temelleri ve Psikolojik Açıdan Değerlendirilmesi…………………………………………..…………….1372.1.2. Zorlayıcı Gücün ve Meşru Gücün Mükellef Davranışları Açısından Değerlendirilmesi……………………………..………………………….1382.2. Vergi İdaresine Güven ve Vergi Uyumu ……………………….…………1412.2.1. Güven Kavramının Teorik Temelleri ve Psikolojik Açıdan Değerlendirilmesi………………………………………………………...1412.2.2. Nedene Dayalı Güven ve Örtük Güvenin Mükellef Davranışları Açısından Değerlendirilmesi……………………………………………..1432.2.3. Vergi Uyumu Açısından Güç ve Güven Arasındaki Dinamik İlişkinin Vergi İklimi Üzerine Etkisi……………………………………………….145ÜÇÜNCÜ BÖLÜMVERGİ ADALETİ ALGILARI VE KAYGAN YAMAÇ MODELİNE İLİŞKİN ÇALIŞMALAR: LİTERATÜR İNCELEMESİ1. VERGİ ADALETİ ALGILARI KAPSAMINDAKİ ARAŞTIRMALAR…………..1491.1. Uluslararası Çalışmalar……………………………………………………..1491.1.1. Dağıtım Adaleti Algısı…..………………………………………....1491.1.2. Prosedürel Adalet Algısı...………………………………………….1581.1.3. Cezalandırıcı Adalet Algısı ….…………………………….……….1671.1.4. Vergi Adaleti Algılarının Çok Boyutlu İncelendiği Çalışmalar …..1751.1.5. Vergi Adaleti Algılarının Güç veya Güvenle İlişkilendirildiği Çalışmalar………………………………………………………………...1781.2. Vergi Adaleti Algılarına İlişkin Ulusal Çalışmalar…………………………1832. KAYGAN YAMAÇ MODELİ KAPSAMINDAKİ ARAŞTIRMALAR…………..1952.1. Uluslararası Çalışmalar……………………………………………………..1962.1.1. Davranışsal Yaklaşım Kapsamındaki Deneysel Çalışmalar………..1962.1.2. Diğer Çalışmalar…………………………………………………... 2032.2. Kaygan Yamaç Modeline İlişkin Ulusal Çalışmalar………………………..210DÖRDÜNCÜ BÖLÜMVERGİ ADALETİ ALGILARI BAĞLAMINDA KAYGAN YAMAÇ MODELİNİN VARSAYIMLARININ ARAŞTIRILMASI1. ARAŞTIRMANIN AMACI VE ÖNEMİ…………………………………………...2132. ÖRNEKLEM VE DENEY TASARIMI ……………………………………………2152.1. Örneklem…………………………………………………………………...2162.2. Senaryo Temelli Deney Yöntemi ve Araştırmanın Tasarımı ………………2172.2.1. Vergi Uyumu Araştırmalarında Senaryo Temelli Deneyler ……….2172.2.2. Araştırmanın Tasarımı ……………………………………………..2202.2.3. Araştırmanın Kısıtları ……………………………………………...2253. VERİ TOPLAMA ARAÇLARI ……………………………………………………2254. ARAŞTIRMANIN UYGULANMASI VE ÖRNEKLEMİN TANITIMI ……….…2285. ARAŞTIRMANIN BULGULARI …………………………………………………2325.1. Deneysel Manipülasyonların Kontrolü …………………………………….2335.1.1. Vergi Adaleti Manipülasyonunun Kontrolü ……………………….2335.1.2. Denetim Olasılığı ile Cezaların Düzeyi Manipülasyonun Kontrolü ..2365.2. Kaygan Yamaç Modelinin Varsayımlarının Test Edilmesi ………………..2385.2.1. Vergi Uyumunun Ölçülmesi ………………………………………2395.2.1.1. Vergi Uyum Niyeti ………………………………………..2395.2.1.2. Gönüllü Vergi Uyumu …………………………………….2405.2.1.3. Zorunlu Vergi Uyumu ……………………………………..2425.2.2. Vergi İdaresine Güven ……………………………………………..2435.2.3. Vergi İdaresinin Gücü ……………………………………………..2455.2.3.1. Zorlayıcı Güç ……………………………………………...2455.2.3.2. Meşru Güç …………………………………………………2475.2.4. Vergi İdaresine Güvenin Aracı Rolü ……………………………….2505.3. Ev Sahibi Ülkeyle Benzerlik ……………………………………………….2535.4. Vergi Ahlakı ………………………………………………………………..2555.5. Sosyo-Demografik Değişkenler ……………………………………………2566. BULGULARIN DEĞERLENDİRİLMESİ………………... ………………………262SONUÇ ....…………………………………………………………………………… 272KAYNAKÇA ……………………………………………………………………….. 281EKLER ……………………………………………………………………………… 325EK 1: SENARYOLAR VE ANKETİN İÇERİĞİ ………………………………325EK 2: EK TABLOLAR ……………………….………………………………..330EK 3: ARACI DEĞİŞKEN ANALİZİ ………………………………………….335

Tax revenues are the most important financing source of public expenditures. For this reason, determining the factors affecting the tax compliance behavior of taxpayers is the focus of many studies. One of the approaches related to the factors affecting tax compliance behavior in the recent period is the slippery slope framework. In this model, it is emphasized that psychological factors are also effective on tax compliance along with traditional economic factors. In addition, it suggests that there are two different motivations behind tax compliance, namely enforced and voluntary tax compliance within the scope of the framework. In this study, the assumptions of the slippery slope framework are investigated by experimentally manipulating the audit probabilty with the fine level perception and the tax fairness perception. The variables are combined in a scenario-based experiment. The aim is to present a comprehensive perspective on tax compliance behavior of taxpayers by investigating economic and psychological factors together. The implementation of the scenario-based experiment was carried out with the participation of self-assesed taxpayers in Istanbul. As a result of the experiment, it is identified that taxpayers in high tax fairness conditions indicate more tax compliance intentions than taxpayers in low tax fairness conditions. However, it is observed that higher audit probability and fine levels have no influence on tax compliance intentions reported by the taxpayers participating in this research. It is found that high tax fairness increases voluntary tax compliance, while higher audit probability and fine levels increase enforced tax compliance. Moreover, it is seen that the effect of perceived tax fairness on tax compliance intention and voluntary tax compliance is mediated by trust in tax authorities. The findings of the study are evaluated in general, which indicates that the establishment of a fair tax system is an important factor affecting tax compliance of taxpayers.İÇİNDEKİLERSayfa No.ÖZET ……………………………………………………………………………………iABSTRACT …………………………………………………………………………...iiiÖNSÖZ …………………………………………………………………………………vİÇİNDEKİLER ……………………………………………………………………….viiTABLO LİSTESİ …………………………………………………………………….xiiŞEKİL LİSTESİ……………………………………………………………………....xivKISALTMALAR ……………………………………………………………………..xvGİRİŞ……………………………………………………………………………………1BİRİNCİ BÖLÜMDAVRANIŞSAL KAMU MALİYESİ VE VERGİ UYUMU1. DAVRANIŞSAL İKTİSAT …………………………………………………………..61.1. Davranışsal İktisadın Temel Konuları ………………………………………...91.2. Davranışsal İktisattaki Gelişmelerin Tarihsel Süreci ...……………………...152. DAVRANIŞSAL KAMU MALİYESİ ………………………………………………192.1. Davranışsal Kamu Maliyesinin Temel Konuları ……………………………202.2. Davranışsal Kamu Maliyesi ve Vergi Uyumu ………………………………242.2.1. Vergi Uyumu ve Vergi Uyumunu Açıklayan Yaklaşımlar ………….262.2.1.1. Ekonomik Yaklaşım ………………………………………...282.2.1.2. Beklenti Teorisi ……………………………………………..312.2.1.3. Sosyal Psikolojik Yaklaşım …………………………………362.2.2. Vergi Uyumunu Etkileyen Faktörler ………………………………..392.2.2.1. Ekonomik Faktörler ………………………………………...392.2.2.2. Demografik Faktörler ……………………………………….452.2.2.3. Sosyo-Psikolojik Faktörler ………………………………….492.2.3. Vergi Uyumunda Bilişsel Süreçler ve Mükellef Davranışları ……….562.2.3.1. Sınırlı Rasyonellik …………………………………………..572.2.3.2. Kayıptan Kaçınma …………………………………………..602.2.3.3. Çerçeveleme Etkisi …………………………………………642.2.3.4. Zihinsel Muhasebe ………………………………………….682.2.3.5. Mali Yanılsama ……………………………………………..712.2.3.6. Bilişsel Çelişki ……………………………………………...762.2.3.7. Çoğulcu Bilgisizlik …………………………………………793. GENEL DEĞERLENDİRME ……………………………………………………….81İKİNCİ BÖLÜMVERGİ ADALETİ ALGILARI VE KAYGAN YAMAÇ MODELİ1. MÜKELLEF VE VERGİ İDARESİ İLİŞKİSİNDE VERGİ ADALETİ ALGILARI VE VERGİ UYUMU ………………………………………………………………………841.1. Adalet ve Vergilemede Adaletin Kavramsal Çerçevesi ……..………………841.1.1. Adalet Kavramı……………………………………………………...841.1.2. Vergilemede Adalet Kavramı………………………………………..911.2. Sosyal Psikoloji Kapsamında Vergi Adaleti Algıları ve Vergi Uyumu ……..941.2.1. Dağıtım Adaleti Algısı ve Vergi Uyumu …………………………..1011.2.2. Prosedürel Adalet Algısı ve Vergi Uyumu ………………..……….1101.2.3. Cezalandırıcı Adalet Algısı ve Vergi Uyumu ……………...………1222. KAYGAN YAMAÇ MODELİNİN TEMEL VARSAYIMLARI………………… 1322.1. Vergi İdaresinin Gücü ve Vergi Uyumu ………………………….………..1372.1.1. Güç Kavramının Teorik Temelleri ve Psikolojik Açıdan Değerlendirilmesi…………………………………………..…………….1372.1.2. Zorlayıcı Gücün ve Meşru Gücün Mükellef Davranışları Açısından Değerlendirilmesi……………………………..………………………….1382.2. Vergi İdaresine Güven ve Vergi Uyumu ……………………….…………1412.2.1. Güven Kavramının Teorik Temelleri ve Psikolojik Açıdan Değerlendirilmesi………………………………………………………...1412.2.2. Nedene Dayalı Güven ve Örtük Güvenin Mükellef Davranışları Açısından Değerlendirilmesi……………………………………………..1432.2.3. Vergi Uyumu Açısından Güç ve Güven Arasındaki Dinamik İlişkinin Vergi İklimi Üzerine Etkisi……………………………………………….145ÜÇÜNCÜ BÖLÜMVERGİ ADALETİ ALGILARI VE KAYGAN YAMAÇ MODELİNE İLİŞKİN ÇALIŞMALAR: LİTERATÜR İNCELEMESİ1. VERGİ ADALETİ ALGILARI KAPSAMINDAKİ ARAŞTIRMALAR…………..1491.1. Uluslararası Çalışmalar……………………………………………………..1491.1.1. Dağıtım Adaleti Algısı…..………………………………………....1491.1.2. Prosedürel Adalet Algısı...………………………………………….1581.1.3. Cezalandırıcı Adalet Algısı ….…………………………….……….1671.1.4. Vergi Adaleti Algılarının Çok Boyutlu İncelendiği Çalışmalar …..1751.1.5. Vergi Adaleti Algılarının Güç veya Güvenle İlişkilendirildiği Çalışmalar………………………………………………………………...1781.2. Vergi Adaleti Algılarına İlişkin Ulusal Çalışmalar…………………………1832. KAYGAN YAMAÇ MODELİ KAPSAMINDAKİ ARAŞTIRMALAR…………..1952.1. Uluslararası Çalışmalar……………………………………………………..1962.1.1. Davranışsal Yaklaşım Kapsamındaki Deneysel Çalışmalar………..1962.1.2. Diğer Çalışmalar…………………………………………………... 2032.2. Kaygan Yamaç Modeline İlişkin Ulusal Çalışmalar………………………..210DÖRDÜNCÜ BÖLÜMVERGİ ADALETİ ALGILARI BAĞLAMINDA KAYGAN YAMAÇ MODELİNİN VARSAYIMLARININ ARAŞTIRILMASI1. ARAŞTIRMANIN AMACI VE ÖNEMİ…………………………………………...2132. ÖRNEKLEM VE DENEY TASARIMI ……………………………………………2152.1. Örneklem…………………………………………………………………...2162.2. Senaryo Temelli Deney Yöntemi ve Araştırmanın Tasarımı ………………2172.2.1. Vergi Uyumu Araştırmalarında Senaryo Temelli Deneyler ……….2172.2.2. Araştırmanın Tasarımı ……………………………………………..2202.2.3. Araştırmanın Kısıtları ……………………………………………...2253. VERİ TOPLAMA ARAÇLARI ……………………………………………………2254. ARAŞTIRMANIN UYGULANMASI VE ÖRNEKLEMİN TANITIMI ……….…2285. ARAŞTIRMANIN BULGULARI …………………………………………………2325.1. Deneysel Manipülasyonların Kontrolü …………………………………….2335.1.1. Vergi Adaleti Manipülasyonunun Kontrolü ……………………….2335.1.2. Denetim Olasılığı ile Cezaların Düzeyi Manipülasyonun Kontrolü ..2365.2. Kaygan Yamaç Modelinin Varsayımlarının Test Edilmesi ………………..2385.2.1. Vergi Uyumunun Ölçülmesi ………………………………………2395.2.1.1. Vergi Uyum Niyeti ………………………………………..2395.2.1.2. Gönüllü Vergi Uyumu …………………………………….2405.2.1.3. Zorunlu Vergi Uyumu ……………………………………..2425.2.2. Vergi İdaresine Güven ……………………………………………..2435.2.3. Vergi İdaresinin Gücü ……………………………………………..2455.2.3.1. Zorlayıcı Güç ……………………………………………...2455.2.3.2. Meşru Güç …………………………………………………2475.2.4. Vergi İdaresine Güvenin Aracı Rolü ……………………………….2505.3. Ev Sahibi Ülkeyle Benzerlik ……………………………………………….2535.4. Vergi Ahlakı ………………………………………………………………..2555.5. Sosyo-Demografik Değişkenler ……………………………………………2566. BULGULARIN DEĞERLENDİRİLMESİ………………... ………………………262SONUÇ ....…………………………………………………………………………… 272KAYNAKÇA ……………………………………………………………………….. 281EKLER ……………………………………………………………………………… 325EK 1: SENARYOLAR VE ANKETİN İÇERİĞİ ………………………………325EK 2: EK TABLOLAR ……………………….………………………………..330EK 3: ARACI DEĞİŞKEN ANALİZİ ………………………………………….335