Türk-İslam edebiyatında manzum menasik-i haclar ve Nali Mehmet Efendi’nin Menasik-i Hac adlı eseri : (edisyon kritik)

Abstract

TÜRK-İSLÂM EDEBİYATINDA MANZUM MENÂSİK-İ HACLAR VE NÂLÎ MEHMED EFENDİ'NİN MENÂSİK-İ HACC'I İslâm'ın temel şartlarından olan hac ibadeti, bazı kurallar esas alınarak yerine getirilir. Hacla ilgili kuralları okuyucunun anlayıp kavraması ve rahatlıkla uygulayabilmesi için Kur'an, sünnet ve mezhep imamlarının görüşlerine dayanılarak kaleme alınan menâsik-i hac kitapları İslâm tarihi boyunca çok önemli bir vazifeyi yerine getirmişlerdir. Hacı adayları ve hac rehberleri için ciddi bir kaynak teşkil eden bu eserler üzerinde günümüzde yeterli çalışmaların yapıldığını söyleyemeyiz. Hac vazifesinin ifası ile ilgili pratik bilgiler vermeyi amaç edinen menâsik-i hac kitapları edebî kıymetlerinden ziyade fıkhî muhtevaları ile önem arzetmişlerdir. Bunun temelinde hacı adayları ve kılavuzlarına beraberlerinde taşıyacakları el kitabı hazırlama gayesi yatıyor olmalıdır. Kütüphanelerimizde manzum olarak kaleme alınan menâsikler arasında en edebî olanı 17. yüzyıl şâirlerinden Konyalı Nâlî Mehmed Efendi'ye atfedilen Menâsik-i Hac'dır. Eser 15. yüzyıl İran şâirlerinden Muhyi-i Lârî'nin Fütûhu'l-Haremeyn'inden geniş ölçüde etkilenmiş te'lif-tercüme karışımı bir özelliğe sahiptir. Aruzun müfteilün müfteilün fâilün kalıbıyla yazılan manzume 779 beyittir. Eser Allah'a hamd ve Hz. Peygamber'e salavât ile başlar. Ka'be'nin fazileti anlatıldıktan sonra haccın farzları, rükünleri, vacip ve sünnetleri ile yasaklarını içine alan tüm kuralları hakkında bilgi verilir. Hac ile ilgili bütün kurallar açıklanıp Mekke'nin ziyaret mahallerine değinildikten sonra Medine'ye geçilir. Hz. Peygamber'in makamı olan Mescid-i Nebevî ile Baki Mezarlığı tavsif edilir, Uhud Dağı ve başta Hz. Hamza olmak üzere Uhud şehitleri anılır, Kuba Mescidi hakkında da bilgi verilerek eser son bulur. Sonuç olarak, bu eserler sadece birer fıkıh manzumesi olarak değerlendirilmemeli, yazıldıkları dönemdeki Türk toplumunun örf, âdet, gelenek, folklor, tarih, ekonomi, dil ve kültürlerini kapsayan, satır aralarında bize bu sahalarla ilgili birçok fikir ve malzeme sağlayan birer hazine olarak ele alınmalıdır.The Pilgirimage worship which one of the basis of Islam is applied as based on some rules. All rules is called as Farz, Wajıp, Meqruh and Haram in the Fıqh literature is said Menasiq. During the history of Islam books of Menasiq-i Hacc is written on depend wiews of Imams, for understending and application of readers. Furher Books of Menasiq-i Hacc which they aim to give practical knowledges for aplication of pilgrimage worship have a literary importance. But researchers are not interested in this feature of books. Therefore we are interested in Books of Manzum Menasiq-i Hacc and r researched in this work , Book of Menasiq-i Hacc by written Nâlî Mehmed Efendi in 17 th century. This book was written with style of Aruz Müfteilun müfteilün fâilün. It is consist of 779 couplets. Other book of Menasiq-i Hacc is written by Gubârî, who is Ottoman poet, in 15th century. This book is the first book of Menasiq-i Hacc. These books must not be evalueted only as fıqh poem. Because these books project groove, custom, tradition, folklore, history, economy, language and culture of Tufkish Society in time which ıt was written. We must not reckon without these features of books.