Anne babası birlikte ve ayrı olan ergenlerin sosyal medya bağımlılıklarının ve denetim odaklarının çeşitli değişkenlere göre incelenmesi

Abstract

Ergenlik dönemi birçok gelişim görevinin gerçekleşmesi gereken bir bakıma zorlu bir dönem olarak değerlendirilebilir. Bir yandan hızlı fiziksel değişime uyum sağlama, diğer yandan meslek seçimine yönelik beklentiler, öte yandan eğitsel başarı beklentisi gibi bir takım gelişimsel görevler bu dönemi zorlu bir hale getirmektedir. Ergenlik döneminin sağlıklı bir şekilde atlatılmasında aile içi ilişkilerin önemi açıktır. Ergenlik dönemindeki çocuklarıyla sağlıklı iletişim kuran ailelerin bu dönemi daha işlevsel atlattıkları bilinmektedir. Ancak günümüzde artan boşanma oranlarının yüksekliği düşünüldüğünde anne babası ayrı olan bireylerin ergenlik döneminde daha zorlayıcı deneyimlere maruz kaldıkları görülebilmektedir. Bu zorlayıcı deneyimlerden biri de sosyal medya bağımlılığı olarak karşımıza çıkmaktadır. Sosyal medyanın akıllı telefonların da yaygınlaşmasıyla dünya çapında oldukça yoğun bir şekilde kullanıldığı bilinmektedir. Bu denli yoğun kullanılan bir takım sosyal medya uygulamalarına bağımlılık geliştirmek kaçınılmaz olabilmektedir. Sosyal medya bağımlılığı, genel kabul olarak, davranışsal bağımlılıklarından biri olarak son yıllarda üzerine çokça çalışılan bir kavram olmuştur. Bu araştırmalarda göze çarpan hususlardan biri, diğer bağımlılıklarda da olduğu gibi, ergenlik döneminde olmanın bir risk faktörü olarak ifade edilmesidir. Sosyal medya bağımlılığıyla ilgili çalışmalar denetim odağının bu bağımlılıkla önemli bir değişken olduğuna ışık tutmaktadır. Denetim odağı, bireyin davranışlarının kontrolünün düşünceleri, inançları gibi kendi içsel süreçlerine veya aile, şans, kader gibi dışsal süreçlere bağlaması olarak tanımlanabilir. Kişi eğer davranışların kontrolünün kendi içsel süreçleriyle şekillendiğine inanıyorsa buna iç denetim odağı, şans, kader, aile gibi dış faktörlerle şekillendiğine inanıyorsa buna da dış denetim odağı denmektedir. Sosyal medya bağımlılığına yatkın olan bireylerin dış denetim odaklarının daha fazla olduğu araştırmalarca belirtilmektedir. Bu bahsedilenlerden hareketle; bu araştırmanın genel amacı anne babası birlikte ve ayrı olan ergenlerin denetim odakları ile sosyal medya bağımlılıkları arasındaki ilişkileri incelemektir. Ayrıca ergenlerin sosyal medya bağımlılıklarının cinsiyet, sınıf düzeyi, anne baba beraberlik durumu, anne baba eğitim durumu, anne baba çalışma durumu, kardeş sayısı ve doğum sırası değişkenlerine göre farklılaşıp farklılaşmadığı araştırmanın bir diğer macıdır. Elde edilen bulguların bir yandan genelde ruh sağlığı alanına daha spesifik olarak aile danışmanlığı alanına ve ergenlerle çalışan eğitim sektöründeki uzmanlara katkı sağlaması beklenmektedir. Araştırma verileri uygun/kolay ulaşılabilir örnekleme yöntemi kullanılarak İstanbul’daki farklı ortaokul ve liselerde eğitim görmekte olan 198’i kız, 174’ü erkek toplam 372 ergenlik çağındaki öğrencilerden toplanmıştır. Ergenlik çağının genelini kapsaması için 8, 9, 10 ve 11. Sınıfta öğrenim gören öğrencilerden veri toplanmıştır. Öğrencilerin 269’unun anne babası birlikteyken 103’ünün anne babası ayrıdır. Araştırmanın verilerini toplamak amacıyla demografik veriler içi “Kişisel Bilgi Formu” kullanılmıştır. Ayrıca aile, akran, başarı, batıl inanç ve kader için denetim odağı alt boyutlarından oluşan “Denetim Odağı Ölçeği (Öngen, 2003)” kullanılmıştır. Ölçeğin alt boyutlarından alınan yüksek puanlar sağlıklı ve yüksek deneyim odağına işaret etmektedir. Son olarak yüksek puanların yüksek sosyal medya bağımlılığına işaret ettiği “Sosyal Medya Bağımlığı Ölçeği (Özgenel, Canpolat ve Ekşi, 2019)” kullanılmıştır. Araştırmanın analizleri için Pearson Korelasyon Tekniği, Çoklu Regresyon Analizi, Bağımsız Grup t Testi ve Çok Yönlü Varyans Analizi (ANOVA) Tekniği kullanılmıştır. Araştırma bulguları incelendiğinde; ergenlerin sosyal medya bağımlılıkları ile aile ilişkileri için denetim odağı (r=-.312), akran ilişkileri için denetim odağı (r=-.139) ve kader için denetim odağı (r=-.209) puanları arasında negatif yönde anlamlı ilişkiler olduğu görülmüştür (p<.05). Yani ergenlerde aile ve akran ilişkilerinde ve kadere dair atıflarda olumlu denetim odağına sahip oldukça sosyal medya bağımlılıkları azalmaktadır. Ancak ergenlerin sosyal medya bağımlılıkları ile başarı için denetim odağı (r=-.063) ve kader için denetim odağı (r=-.93) puanları arasındaki ilişkilerin anlamlı olmadığı belirlenmiştir (p>.05). Regresyon denklemine anlamlı ilişkiler veren alt boyutlar konulduğunda sadece aile ilişkileri için denetim odağı puanlarının ergenlerin sosyal medya bağımlılığını anlamlı düzeyde yordadığı ve toplam varyansın %10’unu açıkladığı görülmüştür (β=-.265; R2 =100; p<.05). Fark testlerinin sonuçlarına bakıldığında; ergenlerin sosyal medya bağımlılıklarının kızlarda daha yüksek, anne babası birlikte olanlarda daha düşük, babası çalışmayanlarda daha düşük olduğu saptanmıştır. Ancak ergenlerin sosyal medya bağımlıklarının sınıf düzeyine, anne-baba eğitim düzeyine, anne çalışma durumuna, kardeş sayısına ve doğum sırasına göre değişmediği belirlenmiştir.