İş mükemmelliği modelinin toplam kalite yönetimindeki yeri ve uygulamaları

Abstract

GİRİŞ İletişim alanındaki gelişmeler ve goballeşen ticari hayat, tüm dünyada rekabeti oldukça sertleştirmiş ve tüm faaliyet alanlarını kapsar hale getirmiştir. Bunun bir sonucu olarak 1980'li yıllarda ABD'deki şirketler, güçlü ve çoğunlukla da başarılı bir dış rekabet ile karşı karşıya kalmışlardır. Bu durumla başa çıkabilmek ve rekabet avantajı sağlamak amacıyla; gücünü ve önemini çok önceden farkettikleri kaliteyi korumak için 1988 yılında Malcolm Baldridge Modelini ve bu Model üzerinden Ulusal Kalite Ödülünü oluşturmuşlardır. Aynı yıllara Avrupa'da , eski yıllardakinin aksine artık oldukça düşük fiyatlarla en üstün kaliteli malları sunan, çoğu Asyalı rakiplerinin yarattığı baskıyı hissetmeye başladı. Bu güç durum karşısında, Toplam Kalite Yönetimi kavramının rekabet avantajlarını tekrar elde etmeleri açısından taşıdığı potansiyeli farkeden önde gelen 14 Avrupalı şirket, Avrupa Kalite Yönetimi Vakfı (EFQM)'nın kuruluşunda başı çektiler. EFQM üyelerinin çalışmaları neticesinde, Toplam Kalite Yönetimi'nin daha somut bir şekilde ifade edildiği ve şirketleri daha olumlu sonuçlara götürebilecek, İş Mükemmelliği adını verdikleri bir modeli ortaya koydular. Bu Model ile Avrupalı şirketlerin en mükemmel iş sonuçları ortaya koyması hedeflenmiştir. EFQM, modelin yaygınlaştırılması amacıyla 1991'den itibaren bu model üzerinden Avrupa Kalite Ödülü'ni organize etmeye başladı. Bunu takiben bir çok Avrupa ülkesi modeli aynen veya ufak değişiklikler ile alarak kendi ulusal modellerini geliştirdiler ve bu modeller üzerinden ulusal kalite ödüllerini vermeye başladılar. Ülkemizde de Tüsiad ve KalDer'in ortaklaşa yürüttüğü bir çalışma neticesinde, EFQM'in ortaya koyduğu İş Mükemmelliği Modeli üzerinde çok küçük revizyonlar yapılarak 'Tüsiad-KalDer İş Mükemmelliği Modeli' geliştirildi ve 1992 yılından itibaren kalite ödülleri verilmeye başlanıldı. EFQM ve Tüsiad-KalDer ve diğer Avrupa'lı ülkelerin kullandıkları İş Mükemmelliği Modeli'nin yol gösterici anlamda kullanılması, organizasyonlarda ne derecede başarı ile uygulandığının tespiti ve ödüllerde baz alınacak ölçüm sonuçlarının elde edilebilmesi için kullanılan en yaygın araç Özdeğerlendirme Metodudur. İş Mükemmelliği Modeli'nin kriterlerinin uygulanmasına ilişkin ölçümlemede kullanılan Özdeğerlendirme Metodu, Modelle birarada anılan ve kullanılan bir araç haline gelmiştir. Tez'de İş Mükemmelliği Modeli ve Özdeğerlendirme Metodu ele alınmış, Modelin Toplam Kalite Yönetimi içerisindeki yeri ve önemi ele alınmıştır. Esasen Toplam Kalite Yönetimi felsefesi ve içerdiği araçların ele alınmasıyla somutlaştırılan ve uygulanabilir bir model olarak ortaya konulan İş Mükemmelliği Modeli, Toplam Kalite Yönetiminin bir başka şekildeki ifadesidir. İçerik olarak bülümlere göre konuları ele alacak olursak; Birinci bölümde, Kalite kavramı, tanımları ve boyutları ile ele alınmış, tarihsel süreç içerisindeki gelişimi; yönetim kavramının gelişimi ve kalite ile ilgili temel aşamaların ele alınması ile ortaya konulmuştur. İkinci bölümde Toplam Kalite Yönetimi (TKY) ve Kalite Yönetiminde kullanılan modeller ele alınmıştır. TKY'nin tanımı, üstünlükleri ve faydaları, uygulama aşamaları, kalite iyileştirme çalışmaları için temel unsurlar ve kalite yönetiminde kullanılan modeller ele alınmıştır. Üçüncü bölümde Türkiyedeki kalite çalışmaları, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden bugüne kadarki gelişmeler, mevcut durum, kalite ile ilgili örgütler ve çalışmaları ile kalite çalışmalarının ülkemiz için önemi ve ekonomimize katkıları ele alınmıştır. Dördüncü bölümde İş Mükemmelliği modeli ele alınmıştır. Başlıkları itibariyle, EFQM İş Mükemmelliği Modeli, Tüsiad-KalDer İş Mükemmelliği Modeli, Özdeğerlendirme süreci ve değerlendirme yöntemleri, Tüsiad-KalDer Kalite Ödülü ve Özdeğerlendirme uygulamalarında Avrupa'da gerçekleştirilen bir araştırma sonuçları ortaya konulmuştur. Beşinci bölümde İş Mükemmelliği Modelinin TKY'ndeki yeri ve önemi Modelin kriterleri itibariyle ele alınmıştır. Altıncı bölümde Ülkemizde İş Mükemmelliği Modelini uygulayan üç şirketin bu konudaki çalışmaları ele alınmıştır. Yedinci bölümde bir Vaka Çalışması; İş Mükemmelliği Modeli konusunda Avrupa'da yapılan bir araştırma ele alınmıştır. Konuları itibariyle, vaka çalışması projesi, bu çalışmadan çıkarılan yol gösterici ilkeler, varılan sonuçlar ve çalışmaya katılan 3 şirketin sonuçlarından örnekler ele alınmıştır. Sekicinci bölümde Tez'in Sonuç kısmı yer almaktadır. Uluslararası Kalite Yönetimi Yüksek Lisans kapsamında kendisinden aldığım İnsan Kaynakları Yönetimi dersi sırasında, öğrencilik hayatımın 16. yılında gerçek anlamda kütüphane çalışmasıyla bizleri tanıştıran, bilimsel çalışmanın ne anlama geldiğini öğreten ve tez çalışmam sırasındaki titiz inceleme ve önerileri ile bana yol gösteren sayın hocam Prof. Dr. Şadi Can Saruhan'a ve bu tezin hazırlanması sırasında harcanan uzun emek döneminde gösterdiği sabır ve desteğinden dolayı sevgili eşim Ergül Yalavaç'a teşekkür ediyorum. Yaptığım araştırmalara göre İş Mükemmelliği konusunda hazırlanan ilk tez olan bu çalışmanın, bu konuda bundan sonra yapılacak çalışmalara katkısı olmasını dilerim.