İMÂM MÂTÜRÎDÎ’NİN YETİȘTİĞİİLMÎ ORTAM VE SEMERKANT’TAİLİM MERKEZLERİ

Abstract

Ehl-i Sünnetin yaşayan iki itikad/kelâm mezhebinden birininimamı kabul edilen, kaleme aldığı birçok eseri ile İslâmtoplumu üzerinde günümüze kadar büyük etkiler oluşturanİmam Mâtürîdî, Semerkant’ın Mâtürîd mahallesinde doğmuşve 333/945 tarihinde yine bu kadim şehirde vefat etmiştir.İmam Mâtürîdî’nin hayatı hakkında maalesef günümüzefazla bir bilgi ulaşmamıştır. Bununla birlikte bu büyük âliminiçinde doğup büyüdüğü, yetiştiği ve ömrünün tamamını oradageçirdiği ve kadim zamanlardan beri Mâverâünnehir’in başşehrikonumunda olan Semerkant’ta o günkü ilmî ortam ve ilimöğrenme merkezlerini bize ulaşan bir takım ana kaynak vearaştırma eserlerle ortaya koyabiliriz. Nitekim daha Bağdat,Dımaşk ve Kâhire gibi başşehir ve ana merkezlerde medreselerinvarlığından bahsedilmezken Sâmânîler döneminde Semerkantve çevre şehirlerde medrese yapılarının ilk örnekleri görülmekte,İmam Mâtürîdî’nin yaşadığı bu dönemde Semerkant’ta Dâru’lCüzcâniyye, Dâru’l-Iyâziyye, Kusem b. Abbâs gibi medreselerinvarlığından haberdar olmaktayız. Yine bu dönemde Sâmânîhükümdarlarının ilme ve âlimlere büyük değer verdiğine,saraylarını ve oluşturdukları zengin saray kütüphanelerini âlimleriçin ardına kadar açtıklarına şahit olmaktayız. Netice olarakeski tarihlerden itibaren birçok din ve düşünce yapısının himayegördüğü, dolayısıyla canlı kültürel bir ortamın var olduğu buşehir, İslâm döneminde de aynı özelliğini büyük oranda devamettirmiştir. Her ne kadar şehirdeki bu zengin kültürel yapı İslâminanç ve akidesine ters, bölgede birçok düşünce yapısınınortaya çıkmasına yol açsa da aynı zamanda bu aykırı düşüncelerkarşısında İslâm’ı ve onun akîdevi yapısını sağlam bir şekildesavunan İmâm Mâtürîdî ve onun yolunu takip eden güçlükelâmcıların bu şehir ve bölgede yetişmesine vesile olmuştur.

Imam al-Māturīdī, who is considered to be the imam of one of the two itiqad / kalam sects under Ahl al-Sunnah and has made a great infl uence on the Islamic world, was born in the Māturīd neighborhood of Samarqand and in 333/944 died also in Samarqand. Unfortunately, it is not much that has come to this day about his life; however, it is possible for us to have a general image of the intellectual environment of the time in Samarqand city, capital of the Mawarannahr, in which this signifi cant scholar of Islam lived his whole life through a number of main resources and research works. As a matter of fact, there were some early forms of madrasas (schools) in Samarqand and the cities around it in the Samanids period, while there was not really even the thought of it in the capital cities and centers like Baghdad, Damascus, and Cairo. At the time of al-Māturīdī, there were some important madrasas in the city like Dār al-Juzjāniyya, Dār al-Iyādiyya, Qusam b. Abbās. Also, intellectual studies were really important for the Samanid rulers. So, the archives and the libraries of the palace were always open to the scholars. Moreover, the city has kept its characteristic as being a melting pot of lots of different cultures, religions and thoughts in Islamic period, too. It can be argued that, despite the fact that this mixed cultural structure of the city has led to emergence of some new ways of thinking, they actually contradict with the Islamic thought/faith, it has also provided a great environment for Imam al-Māturīdī and many Islamic scholars of Kalām to emerge in this region.