Kur’ân-I Kerîm’de irâdenin özgünlüğü bağlamında “şeytan” kavramı

Abstract

Tarih boyunca tüm toplumlarda muhtelif şekillerde karşımıza çıkan şeytantasavvurlarının beşeri, birey hâline getiren irâde bilinci bakımından önemi âşikârdır.Belli bir zaman ve coğrafyanın ürünü olan kültürler muhtelif evren algılarınabağlı olarak bireyselliğe farklı değerler atfetmişlerdir. Tüm çatışmacı karakterinerağmen ve esasında tam da bu yönüyle Tanrı ve insan arasındaki ilişki bakımındanmecâzen “uzlaştırıcı” rol üstlenen şeytan aynı zamanda beşerî mesuliyet ve ahlâkîkötülük bağlamında ayrıştırıcı işlev görmektedir. İslam kültüründe pratikte hâkim olanşeytan algısı da benzer sûrette olup tevhîd ve bireysellik arasındaki armoniye mânikonumdadır. Böylece çalışma kapsamında şeytan kavramı ulûhiyet ve bireysellikarasındaki münâsebet bakımından Kur’ân çerçevesinde irdelenmiştir. Bu kapsamdaTanrı, beşer ve şeytan unsurlarının irâde yönünden ayrıştırılması gerekli görülerek İslamöncesi kültür ve inanışlara dair kaynaklarda konuya ilişkin olarak kaydedilen olgusaltespitlerden sonra Kur’ân çerçevesinde irâdenin özgünlüğü tetkîk edilmiştir. Çalışmada antik mitolojiden günümüze şeytanın teolojisi tevhîd ve bireysellikbakımından irdelendikten sonra mevzû, Kur’ân düşüncesi çerçevesinde din bilimlerinintemel sorunsallarından olan kötülük problemi, ahlâkî özgürlük ve vahiy kavramıbağlamında irdelenmiştir.Antik mitolojinin kozmik ilâh ve şeytanları ile İslam öncesi Arap kültürününilhâm ve vahiy kaynağı cin ve şeytanları Eski ve Yeni Ahit’in şeytan tasavvurlarınakaynaklık etmiştir. Bu kaynaklar siyer ve esbâb-ı nüzul rivâyetleri yoluyla tefsireyansımaları bakımından önem arz etmektedir. Bu nedenle mezkûr rivâyetlerdenkarakteristik örnekler seçilerek Kur’ân düşüncesinin temel kıstası olan tevhîd ilkesinearz edilmiştir.Kur’ân’da insanın kötücül güdü ve tavırlarına ilişkin pek çok bağlamda güçlüvurgularla şeytandan söz edilmesi şeytan inancının temellendirilmesinin ötesinde Araptoplumunda yaygın olan itikâdi ârızaları gidermek ve muhatabı âşinâ olduğu deyimlerletesîr alanına almak gibi maksatlarla ilgilidir. Kur’ân, kendinden evvelki inançsistemlerinin temelini oluşturan kozmik determinizm, materyalist determinizm ve ilkgünah determinizmi şeklinde tabir edebileceğimiz bireysellik algılarının aksine tevhîdekseninde sünnetullah kavramına tekâbül eden sınırlara tâbîiyetini öngördüğü beşeri,her tür kötücül güdü ve güç tarafından araç olarak kullanılmaktan koruyacak bir irâdîözgünlükle mesul kılmıştır.Throughout history, various forms of demonic imagery have emerged in allsocieties. The importance of these ideas in terms of the voluntary consciousness isobvious.The culturs, which are products of a certain time and place, attributed differentvalues to individuality depending on their universe perceptions. Despite all theconflicting character and in fact exactly with this aspect of it, the devil, who plays amediating role between God and human, at the same time acts as a separator agent inthe context of human responsibility and moral evil. The perception of devil, which isprevalent in Islamic cultur, is not different either. Thus, within the scope of this study,the concept of devil has been researched in terms of the relationship between divinityand individuality. In this context, since it considered necessary to separate the elements“God”, Human” and “Satan” from each other in point of the will, so after the factualdeterminations derived from the sources -related to pre-Islamic culturs and beliefs- so,the distinctness of the will in frame of Quran has been examined. In this thesis, after studying of the satanic theology from ancient mythology today in context of Tawhid(Unity of God) and individuality, the topic has been dealth inframe of Quranic thought in point of the evil problem, moral freedom and the conceptof revelation, which are the fundamental problematics in religious sciences.Cosmic gods and demons of ancient mythology and the genies/ demonsconsidered as sources of revelation and inspiration in pre-Islamic Arabic cultures havebeen sources of satanic imagery of Torah and Bible. These sources are very importantbecause they have reflected in Quranic Exegesis through the narrations of propheticbiography(al- Sira al-Nabawiyya) and Asbab al-Nuzul. For this reason, examples fromthe cited narrations have been selected and offered to the principle of Tawhid, which isthe most basic criterion of Quranic thought.In Quran, in many contexts of human malicious instincts has been made mentionof the devil and demons with strong emphasis. This fact is not to base a faith in Satan ordemons, but rather to take away the belief-related defects that are common in Arabsociety and to get his interlocutors to his impact area with familiar expressions to them.Quran has held human responsible for a voluntary distinctness, which will prevent everyabuse of human per each malicious instincts and such as power, while pre-Quranicbelief systems based on the individuality perceptions such as cosmic determinism,materialist determinism and the first sin-determinism. Thus, In Quran has beenpredicted, that human will be subject to limits corresponding to the concept ofSunnatullah in the axis of Tawhid.