19. Yüzyıl Türkiye’sinde eğitimde modernleşme atağı: ii. Mahmud ve tanzimat döneminde eğitime bakış

Abstract

18. yüzyılın son çeyreğinde askeri eğitim kurumlarının açılmasıyla başlayan eğitimde modernleşme girişimleri 19. yüzyılda dönemlere göre etkisini artırarak devam etmiştir. III. Selim ve II. Mahmud, Osmanlı tarihinde modern eğitimin temellerinin atılmasını sağlayan hükümdarlar olarak yerlerini almış, ardından Tanzimat döneminin devlet adamları bu temelleri sağlamlaştırarak bir sisteme oturtmaya çalışmıştır. II. Mahmud döneminde özellikle ilköğretimin zorunlu olması ile ilgili ferman yayınlanması ve ilk rüşdiyelerin açılması ile modern sivil eğitimin temelleri atılmıştır. Bundan başka Harbiye ve Tıbbiye gibi iki önemli okulun açılmasıyla, tüm 19. yüzyıl boyunca olduğu gibi 20. yüzyılda da modernleşme çalışmalarının yapı merkezleri oluşturulmuştur. Tanzimat bürokrasisi de II. Mahmud’un bu modernleşme adımlarını sistematik hale getirmek için çaba göstermiştir. Eğitimde modern anlamda bürokratikleşme bu dönemde oluşmaya başlamış ve Maarif Nezareti ile eğitimde merkezileşme sağlanarak ülkedeki tüm okullar tek bir merkezi idare etrafında toplanmıştır. Eğitimin tek bir çatı altında toplanmasıyla eğitim işleri de birtakım bölümlere ayrılmıştır. Tanzimat idarecileri böylece bir yandan eğitimde kurumsallaşmayı gerçekleştirmeye çalışırlarken diğer yandan modern eğitim kurumları açmaya devam etmişlerdir. Bu bağlamda, ilköğretimden yükseköğretime değin tüm eğitim kademelerinde adımlar atıldığı görülmüştür. Tüm bu çabalar, sonraki dönemlere miras kalmış ve modern Türkiye’ye giden yolun taşlarını döşemiştir. Bu çalışmada, 19. yüzyılda özellikle II. Mahmud ve Tanzimat Dönemlerinde eğitim alanında yaşanan gelişmeler hakkında bilgi verilmiş, eğitimde yaşanan değişim ve dönüşüm değerlendirilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: II. Mahmud, Tanzimat, Eğitim, Rüşdiye, Sıbyan Mektebi.

In the last quarter of the 18th century, modernisation attempts in education, which started with the opening of military education institutions, continued in the 19th century by increasing their impact according to periods. Selim III and Mahmud II took their places in Ottoman history as the rulers who laid the foundations of modern education, and then the statesmen of the Tanzimat period tried to consolidate these foundations and put them into a system. During the reign of Mahmud II, the foundations of modern civil education were laid with the issuance of an edict on compulsory primary education and the opening of the first rüşdiyes. Furthermore, with the opening of two important schools such as Harbiye and Tıbbiye, the structural centres of modernisation efforts were established in the 20th century as they had been throughout the 19th century. The Tanzimat bureaucracy also made efforts to systematise these modernisation steps of Mahmud II. Bureaucratisation in education in the modern sense began to emerge in this period and centralisation in education was achieved with the Maarif Nezareti, and all schools in the country were gathered under a single central administration. With the centralisation of education under a single roof, educational affairs were also divided into a number of departments. Thus, while Tanzimat administrators tried to institutionalise education on the one hand, they continued to open modern educational institutions on the other. In this context, steps were taken at all levels of education from primary education to higher education. All these efforts were bequeathed to the following periods and became the cornerstones of the road to modern Turkey. Keywords: Mahmud II, Tanzimat, Education, Rüşdiye, Sıbyan School.