Hicri altıncı asra kadar hanefi mezhebi doktrininde karz akdi (Roma hukukuyla mukayeseli)

Abstract

Bu çalışma, Roma hukukundaki mutuum terimiyle karşılaştırmalı olarak, hicrî altıncı asra kadar Hanefî mezhebi kaynakları üzerinden karz akdinin teorik çerçevesini ele almayı amaçlamaktadır. Tezde, Hanefî fakihlerinin karz akdiyle ilgili temel unsurları, şartları ve akde bağlı yükümlülükleri nasıl şekillendirdiği, fıkhî kaynaklar temelinde analiz edilmiştir. Mukayese unsuru olarak Roma hukukundaki mutuum teriminin tanımı, temel unsurları ve amacı ele alınmış; ayrıca usul hukuku açısından himaye yollarına değinilmiş ve ahlâkî boyutu vurgulanmıştır. Araştırmada, her iki hukuk sisteminde karz ve mutuum terimlerinin, hukuki normların ötesinde toplumsal yardımlaşmanın inşasındaki işlevselliğinin altı çizilmiştir. Tez, karşılaştırmalı metodolojiyle İslam ve Roma hukuk sistemlerinin borç sözleşmelerine dair yaklaşımlarını açıklığa kavuşturmayı hedeflerken Hanefî mezhebi doktrininin gelişimine ve içtihatlarının teorik çerçevesine de ışık tutmaktadır. Bu bağlamda çalışma, İslam hukukunun borç ilişkilerine dair klasik dönem yaklaşımlarını, modern hukuk sistemleri ve tarihsel bağlamda yeniden değerlendirmek isteyen araştırmacılar için bir referans niteliğindedir.

This study aims to examine the theoretical framework of the qard contract based on Hanafi school sources up to the sixth century AH, in comparison with the concept of mutuum in Roman law. The thesis analyzes, through fundamental jurisprudential sources, how Hanafi jurists formulated the essential elements, conditions, and obligations associated with the qard contract. As a point of comparison, the definition, fundamental elements, and purpose of the term mutuum in Roman law are addressed. Additionally, protective mechanisms from the perspective of procedural law and its moral dimension are highlighted. The research underscores the functional role of the terms qard and mutuum in fostering social solidarity beyond their legal norms in both legal systems. Employing a comparative methodology, the thesis seeks to clarify the approaches of Islamic and Roman legal systems to loan contracts while shedding light on the development of Hanafi doctrinal thought and the theoretical framework of its jurisprudence. In this context, the study serves as a significant reference for researchers aiming to reevaluate classical Islamic legal approaches to debt relations within the frameworks of modern legal systems and historical context.