Ergenlerin bilişsel esneklikleri ile akılcı ve sezgisel karar verme stilleri arasındaki ilişkide duygu düzenlemenin aracı rolü

Abstract

Bu araştırma, ergenlerin bilişsel esneklik düzeyleri ile akılcı ve sezgisel karar verme stilleri arasındaki ilişkide duygu düzenleme yöntemlerinin aracı rolünü incelemek amacıyla ilişkisel tarama modelinde; değişkenler arasındaki etkilerin birlikte incelenmesine olanak sağlayan yapısal eşitlik modellemesi üzerinden gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın örneklemi orantılı tabakalı örnekleme yöntemi ile belirlenmiştir. Tabakalar, öğrencilerin devam ettikleri okul türleri esas alınarak oluşturulmuş, evren içerisindeki farklı okul türlerinin temsili sağlanmıştır. Örneklem, %47’si (n=274) Anadolu Lisesi; %33’ü (n=195) Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi; %20’si (n=115) de Anadolu İmam Hatip Lisesi öğrencisi olmak üzere toplam 584 lise öğrencisinden oluşmaktadır. Araştırma verileri; demografik bilgi formu, bilişsel esneklik ölçeği, akılcı ve sezgisel karar verme ölçeği ergen formu ve ergenler için duygu düzenleme ölçeği aracılığıyla elde edilmiştir. Araştırmada elde edilen veriler SPSS ve AMOS programları aracılığıyla analiz edilmiştir. Araştırmada incelenen değişkenlerin cinsiyet değişkenine göre gruplar arası farklarını belirlemek amacıyla bağımsız örneklem t-testi; okul türüne göre göre gruplar arası farklarını belirlemek amacıyla tek yönlü varyans analizi (ANOVA) uygulanmıştır. Araştırmada yer alan değişkenler arasındaki ilişki öncelikli olarak Pearson Korelasyon analizi ile değerlendirilmiştir. Bilişsel esneklik ile akılcı ve sezgisel karar verme arasındaki ilişkide duygu düzenlemenin aracı rolünü test etmek için Yapısal Eşitlik Modeli (YEM) analizi gerçekleştirilmiştir. Aracılık analizi sonucunda; ergenlerin bilişsel esneklik düzeyi ile akılcı karar verme stili arasındaki ilişkide işlevsel duygu düzenleme yönteminin kısmi aracı rolü; ergenlerin bilişsel esneklik düzeyi ile sezgisel karar verme stili arasındaki ilişkide işlevsel olmayan duygu düzenleme yönteminin tam aracı rolü tespit edilmiştir. Bu sonuçlar doğrultusunda bilişsel esnekliği destekleyici okul temelli programlar geliştirilerek öğrencilerin duygu düzenleme ve karar verme becerileri bütüncül bir şekilde ele alınabilir ve öğrenciler için karar verme sürecinde duyguların etkisine yönelik farkındalık kazandırma çalışmaları gerçekleştirilebilir.This study aimed to examine the mediating role of emotion regulation strategies in the relationship between adolescents’ cognitive flexibility levels and their rational and intuitive decision-making styles. The research was conducted within the framework of a relational survey model, utilizing structural equation modeling (SEM), which enables the simultaneous examination of multiple variables. The study sample was determined using proportional stratified sampling. Strata were formed based on the types of schools students attended to ensure representation of different school types within the population. The sample consisted of 584 high school students, including 47% (n=274) from Anatolian High Schools, 33% (n=195) from Vocational and Technical Anatolian High Schools, and 20% (n=115) from Anatolian Imam Hatip High Schools. The data were collected through a demographic information form, the Cognitive Flexibility Scale, the Rational and Intuitive Decision-Making Scale, and the Emotion Regulation Scale for Adolescents. Data analyses were conducted using SPSS and AMOS programs. To determine group differences by gender, independent samples t-test was applied; to examine group differences by school type, one-way analysis of variance (ANOVA) was used. Pearson correlation analysis was performed to evaluate the relationships among variables. Structural equation modeling (SEM) was employed to test the mediating role of emotion regulation in the relationship between cognitive flexibility and decision-making styles. As a result of the mediation analysis, it was found that functional emotion regulation partially mediated the relationship between cognitive flexibility and rational decision-making; and dysfunctional emotion regulation fully mediated the relationship between cognitive flexibility and intuitive decision-making. Based on these findings, school-based programs that support cognitive flexibility can be developed to holistically address students’ emotion regulation and decision-making skills, and awareness-raising activities can be implemented to help students recognize the influence of emotions in the decision-making process.