Fav yarımadası üzerinde Osmanlı-İngiliz çekişmeleri: (1886-1915)

Abstract

Bu tezin konusunu XIX. asrın sonları ile XX. asrın başları arasındaki dönemde, Kuveyt’ten Fav’a ve Fav’dan Basra’ya kadar uzanan coğrafyada, Osmanlı Devleti’nin İngiltere ve yerli aşiretlerle yaşadığı sorunlar ve bu sorunlara karşı geliştirdiği çözümler oluşturmaktadır. Bu coğrafyadaki Osmanlı-İngiliz ilişkileri, başlangıçta dostluk ve işbirliği çerçevesinde gelişmiştir. Bu dostluk ve işbirliği anlayışının bir göstergesi olarak, Londra ile Bombay arasında İngiltere tarafından inşa edilen büyük telgraf hattına, Osmanlı Devleti de iştirak etmiş ve bu hattın İstanbul ile Fav arasındaki bölümü Fav Telgraf Hattı olarak isimlendirilmiştir. Fav kasabası, bu uluslararası telgraf projesinin önemli bir kavşak noktası olmuş ve burada bir İngiliz Telgrafhanesi açılmasına da izin verilmiştir. Osmanlı Devleti ile İngiltere arasında, telgraf haberleşmesine bağlı olarak geliştirilen iyi ilişkiler, XIX. asrın sonlarına doğru yerini rekabet ve gerginlik ortamına terk etmiştir. Fav ve civarındaki bölgelerde karşılıklı olarak yaşanan bu rekabet ve çekişmeler ise; Fav Osmanlı İstihkâmları ve bu istihkâmları engellemek amacıyla İngilizler tarafından Fav İngiliz Telgrafhanesi etrafında yürütülen inşaat faaliyetleri ve telgrafhane arazisinin istihkâm arazisine doğru genişletilmesi sorunu, Fav Boğazı’nda şamandıra meselesi, Bağdat Demiryolu’nun Basra Körfezi’ne uzatılması projesi, Şattülarap Nehri’nde devriye gezdirilen İngiliz savaş gemileri ve onların diğer bazı faaliyetlerinden kaynaklanmaktadır. Osmanlı-İngiliz ilişkilerinde anlaşmazlığa neden olan Bağdat Demiryolu Hattı’nın Basra Körfezi sahillerine ulaştırılması projesine Kuveyt Şeyhi de müdahil olmuştur. Babıâli ile Kuveyt Şeyhi arasında ayrıca, Şeyh’in Fav’daki arazilerinden dolayı da anlaşmazlık yaşanmıştır.

This thesis sheds lights on the problems that the Ottoman Empire had with the Great Britain and local tribes in the region stretching from Kuwait to Fav and from Fav to Basra, and the solutions the Empire developed in response to these problems between the end of 19th century and the beginning of 20th century. The Ottoman- British relationship in this region was at first friendly and cooperative. As a sign of this friendship and cooperation, Ottoman Empire became a part of the telegraph line constructed between Bombay and London. The section of the telegraph line that went from Fav and Istanbul was called Fav Telegraph Line. With this international telegraph-line project, the Fav Town turned into an important crossroad and the Ottoman Empire allowed for a construction of a British Telegraph Office there. Good relationships between the Ottoman Empire and the Britain that resulted from this cooperation on the telegraph line, however, turned into competition and tension towards the end of 19th century. This tension and hostility in the Fav area and its vicinity mostly resulted from the following: Ottoman Fortifications in FAV and construction works by the Britain around British Telegraph Office to stop Ottoman fortification activities, and expansion of British telegraph office area towards the Ottoman fortification area, the float problem in the Fav Strait, the expansion of Baghdad Railway to Basra Gulf, and the patrolling and other activities of British Navy on the Şattülarap River. Kuwait Sheik intervened in the project of expansion of Baghdad Railway to Basra Gulf, as well. Babıâli and Kuwait Sheik got involved in several conflicts regarding the Sheik’s territories in the Fav area. NDEKİLER III ÖNSÖZ VII ÖZET X SUMMARY XI KISALTMALAR XII GİRİŞ FAV’IN COĞRAFİ KONUMU VE OSMANLI HÂKİMİYETİNE GİRİŞİ I. FAV’IN COĞRAFİ KONUMU 1 II. FAV’IN OSMANLI HÂKİMİYETİNE GİRİŞİ 6 OSMANLI YÖNETİMİNDE FAV I. FAV’DA OSMANLI İDARİ TEŞKİLATI 8 1. Fav Nahiyesi’nin İlk Defa Kaza Haline Dönüştürülmesi 8 2. Fav’da Kurulan Resmi Müesseseler 10 1) Fav Telgrafhanesi 10 2) Rüsumat İdaresi 11 3) Karantina İdaresi 12 II. FAV NAHİYESİ’NİN İMAR VE ISLAHI TASARILARI 14 1. Fav’ın Muntazam Bir Kasabaya Dönüştürülmesi 14 2. Fav’daki Resmi Müesseselerin Yenilenmesi 16 3. Fav Boğazı’nda Gemi Trafiğinin Düzenlenmesi 16 4. Islahat Tasarılarının Sonuçları 19 III. FAV NAHİYESİ’NİN YENİDEN KAZAYA DÖNÜŞTÜRÜLMESİ 21 1. Yeni Teşkil Edilen Fav Kazası’nın Tahsisatı 23 2. Fav Kazası Kaymakamları 25 İKİNCİ BÖLÜM ULUSLARARASI BİR REKABET ALANI: FAV TELGRAF HATTI I. HİNDİSTAN (FAV) TELGRAF HATTI 28 1. Telgraf Hattının İnşa Nedenleri 28 2. Telgraf Hattının Güzergâhı 29 3. Fav Telgraf Hattının İnşa Çalışmaları 30 4. Telgraf Hattı İşletme Mukavelesi 31 5. Osmanlı Devleti’nin Telgraf Haberleşmesinden Beklentileri 34 II. TELGRAF HATTI’NDA KARŞILAŞILAN SORUNLAR VE ALINAN TEDBİRLER 35 1. Rakip Telgraf Hatlarından Kaynaklanan Rekabet 35 2. Urban ve Aşiretlerin Telgraf Hattına Yönelik Saldırıları 36 3. Telgraf Tarifelerinin Tenzil Edilmesi 41 4. Alternatif Telgraf Hatlarının İnşa Edilmesi 42 III. FAV TELGRAF HATTI’NI NECİD VE KUVEYT’E UZATMA TASARILARI 43 1. Fav-Necid Telgraf Hattı Tasarısı 43 2. Fav Telgraf Hattı’nın Kuveyt’e Uzatılması Tasarıları 45 IV. FAV TELGRAFHANELERİ 45 1. Osmanlı ve İngiliz Telgrafhaneleri’nin Hizmete Açılışı 45 2. Fav Osmanlı Telgrafhanesine Yapılan Tayinler 46 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM İNGİLİZ NÜFUZUNA KARŞI DİRENÇ OLUŞTURMA SÜRECİ: FAV İSTİHKÂMLARI I. İNGİLİZ NÜFUZUNUN OLUŞUM SÜRECİ 48 1. Basra Körfezi’nde İngilizler 48 2. Şattülarap Nehri ve Basra Şehri’nde İngilizler 50 II. FAV’DA OSMANLI İSTİHKÂM FAALİYETLERİ 54 1. İstihkâm İnşa Edilmesinin Nedenleri 54 2. İstihkâm İnşaatı’nın Başlatılması 55 3. İstihkâma Karşı İtirazlar 57 1) Kuveyt Şeyhi’nin İtirazı 57 2) İran’ın İtirazları 58 3) İngiltere’nin İtirazları 59 III. FAV İSTİHKÂMLARI’NA YÖNELİK İNGİLİZ KARŞI HAREKETİ 61 1. İngiliz Telgrafhanesi Etrafındaki İnşaat Faaliyetleri 61 2. İngiliz Telgrafhanesi Arazisinin Genişletilmesi 65 3. Fav Hadisesi 70 1) Fav Hadisesi’nin Yankıları 73 2) Fav Hadisesi’nden Sonra İngiliz İsteklerinin Kabulü 77 IV. FAV İSTİHKÂMLARI’NDA SON PERDE 80 1. İstihkâm İnşaatının Tatil Edilmesi 80 2. Fav İstihkâmları’nın Kısımları 83 3. Fav İstihkâmları’nın Son Durumu 84 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM FAV BOĞAZI VE ŞATTÜLARAP NEHRİ’NDE GÜVENLİK I. GÜVENLİK SORUNLARI 88 1. İngiliz Savaş Gemileri 89 2. Fav İngiliz Telgrafhanesi 100 3. Basra Vilayeti’ne Yönelik Silah Kaçakçılığı 107 4. Bağdat Demiryolu Projesi ve İngiltere 109 5. Fav Boğazı’nda Şamandıra Meselesi 113 6. Kuveyt Şeyhi’nden Kaynaklanan Güvenlik Sorunları 121 1) Kuveyt Şeyhleri’nin Fav’daki Emlakı 121 II. OSMANLI DEVLETİ’NİN ALDIĞI GÜVENLİK TEDBİRLERİ 127 1. Fav Boğazı’ndan Geçen Gemilerin Yoklanması 127 2. Savaş Gemilerinin Devriye Gezdirilmesi 129 III. I. DÜNYA SAVAŞI VE IRAK HAVALİSİ 135 1. I. Dünya Savaşı’ndan Önce Basra Körfezi’nde Durum 135 2. I. Dünya Savaşı’nda Irak Cephesi 137 1) Osmanlı Devleti’nin Hazırlıkları 137 2) İngiltere’nin Hazırlıkları 143 3) Fav Boğazı’ndaki Türk Kuvvetlerinin Durumu 144 4) Fav’ın İngilizler Tarafından İşgali 146 SONUÇ 149 BİBLİYOGRAFYA 156 EKLER 159 ÖZGEÇMİŞ 172