Cezayir'de bir halvetî kolu : Muhammed b. Abdurrahman el-Ezherî ve Rahmâniyye tarikatı

Abstract

Rahmâniyye 18. yüzyılın ikinci yarısında Cezayir’de teşekkül etmiş bir Halvetî koludur. Tarikat henüz kuruluş aşamasında Tunus’a intikal etmiş, 19. ve 20. yüzyıllarda Cezâyir’deki en yaygın tasavvufî topluluk haline gelmiştir. Halen bu iki ülkede muhtelif şeyhler ve tekkeleri vasıtasıyla aktif bir şekilde temsil edilmektedir. Mağrib Halvetîliği’nin bir parçası olarak Rahmâniyye’ye odaklanan bu tez, giriş ve sonuç bölümlerine ilaveten üç bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında tezin konusu, amacı ve yöntemi ilebirlikte Rahmâniyye’ye ilişkin ikincil literatür değerlendirilmiş ve Cezayir’de tarikatların görünümüne dair genel bir portre sunulmuştur. Tezin ilk bölümü tarikat pîri Muhammed b. Abdurrahman el-Ezherî’nin entelektüel biyografisine tahsis edilmiştir. Bu bölümde Ezherî’nin hayat hikayesi detaylı bir şekilde ele alınmış, ilişkiler ağı şeyhi Muhammed b. Sâlim el-Hıfnî’nin ve dinî ilimlerdeki hocalarının biyografileri üzerinden ortaya konmuş ve eserleri odaklandığı temalar bakımından değerlendirilmiştir. Rahmâniyye’nin tarihi, tezin ikinci bölümünü oluşturmaktadır. Bu bölümde Ezherî’nin halifeleri tespit edilerek biyografilerine yer verilmiş ve tarikat tarihinde öne çıkan zâviyeler üzerinden bir tarih yazımı benimsenmiştir. Tezin üçüncü bölümünde Rahmâniyye’nin kurucu metinlerinde müelliflerin yoğunlaştığı temalar ekseninde tarikatın âdâb ve erkânı incelenmiştir. Ezherî’nin Defterü’d-defâtir, Feteha’l-bâbe annî ve Şerhu kûtuhû kavlî adlı eserleri üzerinden tasavvufun temel mesâiline ilişkin görüşleri analiz edilmiştir. Abdurrahman b. Ahmed Başterzî’nin el-Manzûmetü’r-Rahmâniyye ve bu eserin şerhi mahiyetindeki Mustafa b. Abdurrahman Başterzî’nin el-Minahu’r-Rabbâniyye adlı eserleri tarikat âdâbını ortaya koyan diğer eserler olacaktır.

Raḥmāniyya is a Khalwatī branch that was established in Algeria during the second half of the 18th century. The ṭarīqa spread to Tunisia during its formative phase and became the most widespread Sufi community in Algeria throughout the 19th and 20th centuries. It continues to be actively represented today in both countries through various shaykhs and lodges. Focusing on the Raḥmāniyya as a part of Maghribi Khalwatism, this thesis consists of an introduction and conclusion, along with three main chapters. The introduction presents the research topic, objectives, and methodology, along with a review of secondary literature on Raḥmāniyya, and offers a general overview of Sufi orders in Algeria. The first chapter is dedicated to the intellectual biography of the order’s founder, Muḥammad b. ʿAbd al-Raḥmān al-Azharī. This section provides a detailed account of Azharī’s life, situating his intellectual network through the biographies of his master Muḥammad b. Sālim al-Ḥifnī and his teachers in the religious sciences. It also evaluates Azharī’s works in terms of their thematic focus. The second chapter traces the historical development of the Raḥmāniyya ṭarīqa. It identifies Azharī’s successors and presents their biographies, adopting a historiographical approach based on prominent zāwiyas in the history of the order. The third chapter investigates the principles and ceremonial practices (ādāb and arkān) of the order by focusing on the dominant themes in its foundational texts. Azharī’s views on core Sufi issues are analyzed through his works Daftar al-Dafātir, Fataḥa al-Bāba ʿannī, and Sharḥu Kūtuhu Qawlī. In addition, the treatise al-Manẓūma al-Raḥmāniyya by ʿAbd al-Raḥmān b. Aḥmad Bāshṭarzī and its commentary al-Minaḥ al-Rabbāniyya by Muṣṭafā b. ʿAbd al-Raḥmān Bāshṭarzī are examined as complementary sources that elucidate the rules and ethics of the order.