Türkiye Türkçesinde morfosentaktik araçlar : klitikler

Abstract

Bu tez, Türkiye Türkçesinde morfosentaktik araçlar olarak nitelendirilen klitiklerle ilgilidir. Klitiklerin çeşitli dilsel kategorilerle ilişki kurabildiğinin tespit edildiği bu tezde, ağırlıklı olarak klitiklerin görünüş ve kiplik kategorileriyle olan ilişkisi incelenmektedir. Fonolojik, morfolojik, sentaktik ve semantik incelemeler içeren bu tez, klitiklere odaklanan bilimsel çalışmaların derlenmesini sağlamakta ve klitiklerin kiplik ve görünüş kategorileriyle ilişkisini tespit ederek çeşitli sınıflandırmalar sunmaktadır. Türkiye Türkçesinde morfosentaktik araçlar olarak nitelendirilen klitikler, eş zamanlı ve art zamanlı bir şekilde incelenmektedir. Bunun yanında görünüş işaretleyicileri ve kiplik parçacıkları olarak klitiklerin ortaya çıkardığı değerler, işlevsel bir yaklaşımla çözümlenmektedir. Zamir kökenli şahıs işaretleyicileri, “klitik zamirler” olarak ele alınmakta ve bu unsurların sentaktik bir karaktere sahip oldukları belirtilmektedir. idi ~ ±(y)DX, imiş ~ ±(y)mXş, ise ~ ±(y)sA, iken ~ ±(y)ken ve ±DXr klitikleri, görünüş ve kiplik kategorileriyle ilişkilendirilmekte ve bu klitiklerin sentaktik rolleri belirlenmektedir. Klitikleşme, dilin dinamik doğası içinde bağımsız morfemlerin bağımlı morfemlere dönüşürken yaşadığı ara süreçler olarak nitelendirilmekte ve bu ara süreçlerin birçok dil kategorisini kapsadığı tespit edilmektedir. Türkiye Türkçesinde morfosentaktik araçlar olarak nitelendirilen klitikler şunlardır: ±(y)Xm, ±sXn, ±(y)Xz, ±sXnXz, ±lAr, ±DXr, A, bile, dA, +CA, ±CAsInA, +CAk, +cAğIz, anca, ancak, ile ~ +(y)lA, +ki, ki, mX, idi ~ ±(y)DX, imiş ~ ±(y)mXş, ise ~ ±(y)sA, iken ~ ±(y)ken.

This thesis is about the clitics, which are described as the morphosyntactic instruments in Turkey Turkish. In this thesis, in which it is determined that clitics can relate to various linguistic categories, the relationship of clitics with aspect and modality categories is mainly examined. This thesis, which includes phonological, morphological, syntactic and semantic studies, provides a compilation of scientific studies focusing on clitics and presents various classifications by determining the relationship of clitics with modality and aspect categories. Clitics, which are described as morphosyntactic instruments in Turkey Turkish, are analyzed synchronically and diachronically. In addition, the values revealed by clitics as aspect markers and modal particles are analyzed with a functional approach. Personal markers of pronoun origin are considered as “clitic pronouns” and it is stated that these elements have a syntactic character. idi ~ ±(y)DX, imiş ~ ±(y)mXş, ise ~ ±(y)sA, iken ~ ±(y)ken and ±DXr clitics are associated with aspect and modality categories and the syntactic roles of these clitics are determined. Cliticization is defined as the intermediate processes that independent morphemes experience while transforming into dependent morphemes in the dynamic nature of the language, and it is determined that these intermediate processes cover many language categories. The clitics, which are described as morphosyntactic instruments in Turkey Turkish are as follows: ±(y)Xm, ±sXn, ±(y)Xz, ±sXnXz, ±lAr, ±DXr, A, bile, dA, +CA, ±CAsInA, +CAk, +cAğIz, anca, ancak, ile ~ +(y)lA, +ki, ki, mX, idi ~ ±(y)DX, imiş ~ ±(y)mXş, ise ~ ±(y)sA, iken ~ ±(y)ken.