Fetava-yı Tatarhaniyye’nin fıkıh tarihindeki yeri : (aile hukuku örneği)

Abstract

FETÂVÂ-YI TATARHÂNİYYE’NİN FIKIH TARİHİNDEKİ YERİ (Aile Hukuku Örneği) Fetâvâ-yı Tatarhâniyye hicri VIII. yüzyılda Hindistan’da yazılmıştır. Delhi Türk Sultanlığı’nda önemli bir devlet adamı olan emir Tatarhân’ın talimat vermesi üzerine Âlim b. Alâ (v. 786/ 1384) tarafından geçmiş Hanefî fürû-i fıkıh literatürünü bir araya getirmek üzere derlenmiştir. Tasnif ve şekil açısından el-Hidâye’yi örnek alan eserin içerik bakımından birincil kaynağı el-Muhîtu'l-burhânî’dir. Hicri II-VIII. yüzyıllar arasında kaleme alınmış 57 kaynaktan yararlanan müellif Muhammed b. Hasen eş-Şeybânî’nin eserlerine özel bir önem vermiş, çoğunlukla İmam Ebû Hanîfe, Muhammed ve Ebû Yusuf arasındaki ihtilafları zikretmiş, bazen bunlara İmam Şafiî ve İmam Mâlik’in görüşlerini ilave etmiştir. Fetva kitabı olarak isimlendirilmekle beraber klasik fıkıh kitabı sistematiğinde yazılmış bir eserdir. Müellifin bilgileri kaynak eserlerin adlarını belirterek ve aslına riayet ederek nakletmeye özen gösterdiği görülmektedir. Birden çok kaynakta aynen bulduğu bilgiyi kaynakların birinin adını zikrederek, bir eserde mutlak diğer birinde mukayyed olarak bulduğu bilgileri ise her ikisini zikrederek nakletmiştir. Tezimiz bir giriş ve üç esas bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde fetva kavramı, fetva literatürü hakkında verdikten sonra Âlim b. Alâ’yı tanıtmaya çalıştık. Birinci bölümde Tatarhâniyye’yi metod ve muhteva açısından inceledikten sonra eserin yazma nüshaları ve hakkında yapılmış çalışmalarla ilgili bilgi verdik. İkinci bölümde Tatarhâniyye’nin nikâh bölümünü lgesel farklılıklar açısından incelemeye çalıştık. Üçüncü bölümde ise Tatarhâniyye’nin kendisinden sonraki fetva kitaplarına etkisini incelemeyi hedefledik. Bilhassa Osmanlı coğrafyasında yazılmış fetva kitaplarının çoğuna ve kanunnamelere kaynaklık teşkil eden Fetâvâ-yı Tatarhâniyye’nin bu önemini ve değerini ilmi açıdan güvenilir bir derleme olmasından aldığını söyleyebiliriz.

THE PLACE OF EL-FETÂWÂ ET-TATARHÂNİYYE IN THE HISTORY OF FIKH (Exemplary of Law of Domestic Relations) el-Fetâwa et-Tatarhâniyye was written in India in VIII. century of the Hegira. It was compiled according to the direction of Emir Tatarkhân, one of the outstanding statesmen of Delhi Turkish Sultanate, to Âlim b. Alâ (786/ 1384) with the aim of collecting the andecedent literature of the Hanafi school of law. Primary source of the book is el-Muhît el-Burhânî, while it has mostly adopted the classification and form of el-Hidâya. The author, as well as referring to fifty-seven different sources that were written between II. and VIII. centuries, paid special attention to the works of Mohammad b. Hasen es-Sheybânî. He mentioned the controversies between Abu Hanife, Abu Yusuf and Mohammad and in some occasions he added the views of Shafii and Malik. Although named as ‘fatwa book’, it was written in the systematic of a fıkh book. It seems the author carefully gives the information mentioning the names of the sources and observing autenticity. If he finds an information in more than one source, he mentions the name of one of the sources; but if he finds it unlimited (mutlak) in one and limited (mukayyed) in another, he mentions the names of both of the sources. The study consists of one introductory and three main chapters. The introduction gives an overview of the concept and literature of fatwa and introduces Âlim b. Alâ. The first chapter, after examining the method and the content of Tatarhâniyye, gives information about the manuscripts of the book and the studies made on it. The second chapter analyses the chapter of marriage (nikah) form Tatarhâniyye by giving general information and treating regional variations. The third chapter aims to view the affects of Tatarhâniyye on the subsequent fatwa books. It may be assumed that el-Fetâwa et-Tatarhaniyye, which is a source for most of the fatwa collections and juridical codes (kanunname) written in the Otoman region, derives its importance and value from its reliability academically.