VI.-VII. Asırlarda Dımaşk Hanbelîliği

Abstract

Hicrî VI. asrın son yarısı ile VII. asrın ilk yarısında İslam coğrafyasındaki siyasî karışıklıklar ve yaklaşan Moğol tehlikesi ulemanın doğuya doğru göç etmesine ve Dımaşk ile Kahire’nin dört mezhebi de barındıran hareketli bir ilmî merkezi haline gelmesine sebebiyet vermiştir. Siyasî saiklerin yanında itikadî ve ilmî endişelerin de etkisiyle Dımaşk’a yerleşen Hanbelîlerin burada yürüttükleri ilmî faaliyetler ve fıkıh mesaisine dair değerlendirmeler mezhebin yeni bir evreye geçmesine zemin hazırlamıştır. Dımaşk’ın ilmî hayatında kendine yer edinmeye çalışan Hanbelî çevre burada birçok eğitim müessesi kurup telif faaliyetleri açısından yoğun bir mesai içine girerek mezhebin sonraki dönem çalışmalarına yön vermiştir. Bu dönemde İbn Kudâme ile temsil edilen çalışmalar, mezhebin teşekkülünden itibaren devam eden ve mezhebi diğer mezhep çevrelerinden ayıran en önemli özellik olan, en genel haliyle rivayet merkezli ve kelama mesafeli olarak nitelendirilebilecek ilim anlayışından uzaklaşmaya dair işaretlerin ortadan kaldırılmasını sağlamıştır. Ayrıca bu dönem, mezhebin teşekkülünden itibaren oluşan fıkhî mesailin yeniden değerlendirildiği bir dönem olmuştur. Bu mesail kapsamlı bir şekilde gözden geçirilmiş, farklı görüşler arasında seviye ve mahiyet farkına dair kavramlaştırmalar daha muhkem bir hal almıştır.

The political turmoil in the Islamic world in the second half of the 6th century AH and the first half of the 7th century AH, and the approaching Mongolian danger caused the ulama to migrate eastward, and Damascus and Cairo to become a vibrant scientific center accommodating all four madhhabs. The scientific activities carried out by the Hanbalis who settled in Damascus under the influence of political, credal, and scientific concerns, and their evaluations regarding efforts on fiqh, paved the way for the madhhab to enter a new phase. The Hanbali circle, who tried to gain a foothold in the scientific life of Damascus, established many educational institutions there and undertook intense efforts in terms of literary output, and thereby guided the works of the madhhab in the subsequent period. In this period, the works as represented by Ibn Qudâma helped to eliminate the signs of a departure from the understanding of science which had been continuing since the formation of the madhhab and was the most important feature that distinguished the madhhab from others, which can be described as being narration-centered and distant to kalam. Moreover, this was a period in which the canonical issues (masāil) of fiqh that took shape since the formation of the madhhab were re-evaluated. This masāil was thoroughly reviewed, and conceptualizations regarding differences in degree and nature between different views became more solidified.