İbadet ayetlerinin antropolojik yorumu

Abstract

Sayfa No ZET………………………..…….……………………………………...………….....v SUMMARY………………..…………………………………………………..……...vi KISALTMALAR…………......…………………………………...........................…...vii GİRİŞ KONU, AMAÇ VE YÖNTEM I.ARAŞTIRMANIN KONUSU, AMACI VE ÖNEMİ....………………….......................1 II.ARAŞTIRMANIN YÖNTEMİ, KAYNAKLARI VE İLGİLİ LİTERATÜR…….........8 I.BÖLÜM KAVRAMSAL VE KURAMSAL ÇERÇEVE I.TEOLOJİ VE TEOLOJİK BAKIŞAÇISI….…………..…….........................................11 A. ALLAH VE EVREN TASAVVURU…..………………..........................................19 B. İNSAN VE DİN TASAVVURU……..…….…………………………………....…33 II. ANTROPOLOJİ VE ANTROPOLOJİK BAKIŞAÇISI…………………………....…44 A. ALLAH, EVREN, DİN VE İNSAN TASAVVURU.................................................49 B. MASLAHAT VE MAKASID DÜŞÜNCESİ….........................................................52 C. ANTROPOLOJİK YAKLAŞIMIN İSLAM GELENEĞİNDEKİ İZLERİ...............60 III.METAFİZİK……………………………………………………………...…………….63 A. METAFİZİĞİN İMKÂNI...........................................................................................67 1. İsbât-ı Vâcib…………………………………………...…………….....................70 2. Kant ve sonrası…………………………………………………….....……...........74 B. METAFİZİĞE ANTROPOLOJİK YAKLAŞIM……...………………....................82 IV.İBADET………………………………………………………………………………90 A. KUR’AN’DA “İBADET” ANLAMI İFADE EDEN KAVRAMLAR......................97 1. Din……………………………….………………………..…………….……...102 2. İslâm…………………………………………………...……………….……....104 3. Duâ……………………………...…………………..………….….……….….105 4. Tesbih………………..…….……..…..……………..………….….……….….107 5. İtâat/ İttibâ’....…….…..……….…..…..……………..…………….…….…......109 6. Kunut/ Rükû’/ Secde/ Nüsük………...…..…………..………………..………..,,112 7. Huşû’/ Hudû’/ Tadarrû’………......………..………….………………….….….115 B. İBADETİN ŞEKİL VE TEZAHÜRLERİ……………….………...........................117 1. Kâinatın İbadeti………………………………….………………………..…..119 2. İnsanın İbadeti……………………………………………….…………......…121 a. Dar anlamda (Muayyen İbadetler)………….………………….………....121 b. Geniş anlamda ………...………...………...…………………………..….127 II.BÖLÜM GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE “İBADET” I. TEOLOJİK YAKLAŞIM NAZARINDA İBADET......................................................133 A. İSLAM ÖNCESİ DİNLERDE “İBADET”..............................................................133 B. İSLAM GELENEĞİNDE “İBADET” .....................................................................159 II. ANTROPOLOJİK YAKLAŞIM NAZARINDA İBADET...........................................165 A. İNSANIN “İBADET” İHTİYACI VE İBADETLERİN İLLET, HİKMET VE HEDEFLERİ…………………………………...……………………………………..165 B. İBADET”İN BİREY VE TOPLUM HAYATINDAKİ İŞLEVİ ………………….171 SONUÇ VE DEĞERLENDİRME…...……………………...........................................181 KAYNAKÇA...……...…………………………………………………………….....…186 KARMA DİZİN...………...………………………………………………………….…204 badet, Kulluk, Teoloji, Antropoloji, Din, Allah, İnsan, Maslahat, Makasıd, Metafizik.

İBADET AYETLERİNİN ANTROPOLOJİK YORUMU “İbadet” kavramı İslam geleneğinde sadece “belirli vakitlerde, miktar ve şekilleri belli bir takım hareketleri yapmak” anlamına hasredilmiştir. Bu anlayış günümüz müslüman bilincinde de geçerliliğini sürdürmektedir. Oysa Kur’an’ın dünyasında bu kavram bu anlamda kullanılmamaktadır. Kur’an, evrende yer alan canlı-cansız her varlığın Allah’a ibadet ettiğini vurgulamakta ve Kulluğu (İbadeti) bir varoluş ve yaşama biçimi olarak ortaya koymaktadır. Diğer taraftan gerek ibadet, gerekse dinin diğer konuları çoğunlukla teolojik bakış açısıyla ele alınmış, meselelere “Allah merkezli” bir zihniyet ile yaklaşılmış, bu nedenle insan sorunları küçümsenmiş yahut gözden kaçırılmıştır. Oysa din gerçekte, insan için vardır ve kelimenin en sade anlamıyla “İnsan merkezli”dir. Sorunları olan ve çözüm arayışı içerisinde olan varlık “İnsan”dır. Bu nedenle dini ilimlerde “İnsan” unsuru bir amaç olarak hep dikkate alınmalıdır. Fakat İslam geleneğinde –tıpkı diğer dinî geleneklerde olduğu gibi- Allah merkezli teolojik bakış açısı egemen olmuş ve dinin “insan yaşamını erdemli kılma” özelliği yok olmaya yüz tutmuştur. Bu tez çalışması, İslam geleneğinde din anlayışının ve uygulamasının insan merkezli (antropolojik) olmaktan çıkarılıp Allah merkezli (teolojik) hale getirilmesi sürecini, bu süreçte etkili olan faktörleri ve ortaya çıkan sonuçları“İbadet” kavramı ve anlayışı üzerinden hareketle irdelemeyi hedeflemektedir. Key Words: Worship, being a servant to God, theology, anthropology, religion, Allah, Maslahat, Makasid, metaphysics SUMMARY A “HUMAN CENTERED” COMMENTARY ON THE VERSES OF WORSHIP The concept of “worship” has been restricted in the Islamic tradition to “performing certain actions at certain times the quantity and the form of which have been defined.” This understanding is still valid in today’s Muslim consciousness. This concept is not used in Qur’an with this meaning. Qur’an emphasizes the fact that living and non-living things in the universe worship Allah and presents worship as a lifestyle and reason of existence. On the other hand, worship along with other matters concerning religion have been evaluated from a theological perspective, issues have been approached with a “God-centered” point of view. Thus, the importance of human problems has been been either downgraded or overlooked. Religion exists essentially for human being and in the simplest sense of the term it is human-centered. It is human being who has problems and who is in the search of solution and meaning. This thesis aims to study the process of the understanding of the religion becoming a God-centered one rather than a human centered one in the Islamic tradition. It also aims to study the factors which contributed to this process and the results from the perspective of concept of “worship”.