Sağlık çalışanlarında iş-aile yaşam çatışmasının merhamet yorgunluğu üzerindeki etkisinde zaman yönetiminin rolü : karma desenli bir araştırma

Abstract

Amaç: Bu çalışmanın temel amacı, özel hastanelerde görev yapan sağlık çalışanlarının iş-aile yaşam çatışmasının merhamet yorgunluğu üzerindeki etkisini belirlemek ve bu ilişkide zaman yönetiminin aracılık rolünü incelemektir. Buna ek olarak, nitel yöntem kullanılarak iş-aile yaşam çatışması ile merhamet yorgunluğunun nedenleri, sonuçları ve olası çözüm önerilerinin ortaya konulması hedeflenmektedir. Gereç ve Yöntem: Bu araştırma, kesitsel ve tanımlayıcı tasarıma sahiptir. Betimleyici gücü artırmak amacıyla nicel ve nitel araştırma yöntemlerinin güçlü yönlerinden yararlanılarak karma yöntem deseni benimsenmiştir. Veriler İstanbul’da bulunan altı özel hastanede görev yapan sağlık çalışanlarından yüz yüze anket (n=431) ve derinlemesine görüşmeler (n=49) yoluyla toplanmıştır. Çalışmanın nicel aşamasında Sosyo-Demografik Bilgi Formu, İş-Aile Yaşam Çatışması Ölçeği, Merhamet Yorgunluğu Kısa-Ölçeği ve Zaman Yönetimi Ölçeği kullanılmış, nitel aşamada ise yarı yapılandırılmış görüşme formundan yararlanılmıştır. Araştırmada kullanılan ölçeklerin yapı geçerliği, Doğrulayıcı Faktör Analizi ile test edilmiştir. Sosyo-demografik değişkenler ile diğer değişkenler arasındaki ilişkiler için t-testi ve tek yönlü varyans analizi ile incelenmiştir. Araştırma modeline uygun olarak yapısal eşitlik modellemesi kapsamında yol analizi yapılmış ve zaman yönetiminin aracılık etkisi değerlendirilmiştir. Nitel aşamada ise veriler, betimsel analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Bulgular: İş-aile yaşam çatışması ile merhamet yorgunluğu arasında güçlü ve pozitif yönlü bir ilişki saptanmıştır (r=0,662; p<0,001). Ayrıca iş-aile yaşam çatışmasının merhamet yorgunluğu üzerinde anlamlı ve pozitif bir etkisi olduğu belirlenmiştir (β=0,856; p<0,001). Zaman yönetiminin aracılık rolü, %95 güven aralığında elde edilen değerlerin 0’ı içermemesiyle doğrulanmış (0,005–0,060) ve doğrudan etkinin azalmasıyla kısmi aracılık ilişkisi tespit edilmiştir. Nitel bulgulara göre, iş-aile yaşam çatışması teması altında üç alt tema (nedenler, sonuçlar, çözüm önerileri); merhamet yorgunluğu teması altında ise yine üç alt tema (nedenler, sonuçlar, çözüm önerileri) ortaya çıkmıştır. Sonuç: Zaman yönetimi becerileri yüksek olan bireyler, iş ve aile sorumluluklarını daha planlı ve etkili şekilde yürüterek rol çatışmasını azaltabilmektedir. Buna karşılık, iş-aile yaşam çatışmasının yoğun olduğu durumlarda yetersiz zaman yönetimi, çatışmayı artırmakta; bu durum bireyin psikolojik dayanıklılığını zayıflatarak duygusal kaynakların tükenmesine ve merhamet yorgunluğunun ortaya çıkmasına neden olabilmektedir. Bu bağlamda, sağlık çalışanlarının çalışma koşullarının iyileştirilmesi, kurumsal destek mekanizmalarının güçlendirilmesi, zaman yönetimi becerilerinin geliştirilmesi ve duygusal dayanıklılıklarının artırılması, iş-aile yaşam çatışması ve merhamet yorgunluğunu azaltmada önemli çözüm yolları sunmaktadır.Objective: The main purpose of this study is to determine the effect of work-family conflict on compassion fatigue of healthcare professionals working in private hospitals and to examine the mediating role of time management in this relationship. In addition, it is aimed to reveal the causes, consequences and possible solutions of work-family conflict and compassion fatigue by using qualitative method. Materials and Methods: This study has a cross-sectional and descriptive design, and a mixed method design was adopted by utilizing the strengths of quantitative and qualitative research methods to increase descriptive power. Data were collected through face-to-face surveys (n=431) and in-depth interviews (n=49) from healthcare professionals working in six private hospitals on the Istanbul. Socio-Demographic Information Form, Work-Family Conflict Scale, Compassion Fatigue Short-Scale and Time Management Scale were used in the quantitative phase of the study, while a semi-structured interview form was used in the qualitative phase. The construct validity of the scales used in the study was tested with Confirmatory Factor Analysis. The relationships between socio-demographic variables and other variables were examined with t-test and one-way analysis of variance. In accordance with the research model, path analysis was conducted within the scope of structural equation modeling and the mediating effect of time management was evaluated. In the qualitative stage, the data were analyzed by descriptive analysis method. Results: A strong and positive relationship was found between work-family life conflict and compassion fatigue (r=0,662; p<0,001). In addition, work-family life conflict had a significant and positive effect on compassion fatigue (β=0,856; p<0,001). The mediating role of time management was confirmed by the fact that the values obtained at 95% confidence interval did not include 0 (0,005-0,060) and a partial mediation relationship was determined with a decrease in the direct effect. According to the qualitative findings, three sub-themes (causes, consequences, solutions) emerged under the theme of work-family life conflict and three sub-themes (causes, consequences, solutions) emerged under the theme of compassion fatigue. Conclusion: Individuals with high time management skills can reduce role conflict by carrying out work and family responsibilities in a more planned and effective manner. On the other hand, in cases where work-family conflict is intense, inadequate time management increases conflict; this situation weakens the psychological resilience of the individual and may lead to the depletion of emotional resources and the emergence of compassion fatigue. In this context, improving working conditions, strengthening organizational support mechanisms, improving time management skills, and increasing emotional resilience of healthcare professionals offer important solutions to reduce work-family conflict and compassion fatigue.