Özel arşivlerde gizlilik, mahremiyet ve erişim kısıtlamaları

Abstract

Son yıllarda özel arşivlerin hem kaynak olarak kullanımı hem de bu arşivler üzerine yapılan çalışmalar artış göstermektedir. Ancak bu çalışmaların temelini oluşturan erişim konusu, yeterince ele alınmamaktadır. Özel arşivlerde erişimi doğrudan etkileyen gizlilik ve mahremiyet kavramları ise; mesleki, kültürel, etik ve yasal boyutlarıyla birbiriyle iç içe geçmiş, değerlendirilmesi karmaşık alanlardır. Batı ülkelerinde arşivlere erişim, mahremiyetin değerlendirilmesi ve bunun erişim politikalarına yansımaları sıkça tartışılırken, Türkiye’de bu konuda henüz sistematik bir çalışma bulunmamaktadır. Türkiye’de özel arşivlerin, erişim pratikleri, etik ve standart uygulamalar açısından hâlâ oldukça geride olduğu görülmektedir. Bu nedenle, etik kurallar, uluslararası vakalar, mesleki standartlar ve kuramsal yaklaşımlar temelinde yürütülecek karşılaştırmalı analizler, Türkiye’deki özel arşiv uygulamalarını geliştirmek için önemli bir zemin sunmaktadır. Bu çalışma kapsamında, erişim, gizlilik ve mahremiyetin kültürel ve yasal sınırları; mesleki dernekler ve uluslararası kurumların bu konulardaki çalışmaları; arşivcilerin mesleki deneyimlerine dayanan örnekler ve geliştirilen standartlar incelenmiştir. Kuramsal yaklaşımların pratik uygulamalara nasıl yansıdığı değerlendirildikten sonra, Türkiye'den seçilen özel arşiv örnekleriyle bu yaklaşımların yerel bağlamda nasıl karşılık bulduğu ve derece uygulandığı tartışılmıştır. Her bölümde somut vakalar ve örnek uygulamalara yer verilerek anlatım güçlendirilmiş, ayrıca standartlara aykırı, etik dışı ya da profesyonel olmayan uygulamaların kurum, arşivci, araştırmacı ve bağışçı açısından doğurabileceği riskler vurgulanmıştır.In recent years, there has been a notable increase in both the use of private archives as sources and in scholarly work focused on them. However, the issue of access, which forms the foundation of these practices, remains largely neglected. In private archives, privacy and confidentiality, which directly affect access, are complex concepts that intertwine professional, cultural, ethical, and legal dimensions. While access to archives, the evaluation of privacy, and its reflection on access policies are frequently discussed in Western contexts, there is still no systematic study addressing these issues in Turkey. In terms of access practices, ethical standards, and professional implementation, private archives in Turkey remain considerably underdeveloped. Therefore, comparative analyses based on codes of ethics, international case studies, professional standards, and theoretical frameworks offer a crucial foundation for improving private archive practices in Turkey. This study examines the cultural and legal boundaries of access, privacy, and confidentiality; the work of professional associations and international organizations on these issues; examples drawn from the professional experiences of archivists; and relevant standards developed in the field. After assessing how theoretical approaches are applied into practice, the study evaluates how these approaches are received and to what extent they are implemented in selected private archive cases from Turkey. Each section is supported by epitomes and real-life cases, and the potential risks posed by non-standardized, unethical, or unprofessional practices for institutions, archivists, researchers, and donors are critically discussed.