Akdenizde anayasacılık hareketleri karşısında Türkiye

Abstract

Türkiye, Akdeniz havzasının tarihsel ve kültürel mirasını paylaş- maktadır. Bununla birlikte, daha çok Avrupa merkezli anayasacılıktan esinlenmiş bulunuyor. Gerçi, Akdeniz devletleri de, anayasalara sahip olmuştur. Ne var ki, bir anayasaya sahip olmak, her zaman, anayasacılık hareketi içerisinde yer almak anlamına gelmez. Anayasacılık, siyasal iktidarı sınırlandıran ve insan haklarını güvence altına alan anayasaya saygı ve uyulmaması durumunda yaptırım mekanizmalarını gerekli kılar. Türkiye’deki anayasal gelişmeler, Cumhuriyet dönemi ile sınırlı olmayıp, Osmanlı Devleti’ne uzanmaktadır. Parlamentoyu ilk kez kuran Kanun-i Esasi’den (1876), parlamenter rejimi klasik mekanizmalarıyla öngören 1961 Anayasasına kadar, zengin bir siyasal ve anayasal dene- yimden söz edilebilir. Yürürlükteki 1982Anayasası, sayısı yirmiye yaklaşan değişiklik sonucu ilk halinden uzaklaşmış bulunuyor. Bununla birlikte, 21. Yüzyıl Türkiye toplumunun sorunlarını çözme ve ihtiyaçla- rını karşılamada yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle, yeni bir anayasa ya- zım çalışmaları yürütülmektedir. Anayasa yapım süreci bakımından Türkiye’yi, Tunus ve Mısır gibi geçiş dönemi rejimlerinden ayıran başlıca fark şudur: adı geçen ülke- lerde, siyasal kırılma ve kopma döneminin ardından anayasa yapım sü- reci devam ettiği halde, Türkiye, “anayasal düzenin devamlılığı” sıra- sında yeni bir anayasa hazırlamaktadır. Yenileme sürecinde farklı usul ve yöntemler benimsenebilir. Fakat asıl olan, erkler ayrılığı ve insan haklarının güvence altına alınmasıdır. Bunun için başta erkler ayrılığı gelmek üzere, anayasal fren ve denge mekanizmaları bütünü gözetilmelidir. Bu bakımdan, Akdeniz havzasının yeni anayasa yapım sürecinde bulunan devletleri, bu asgari gerekliliklere yanıt verebildikleri ölçüde ancak, demokratik rejimi ve hukuk devletini kurabililer. Ana hedef, “siyasal alternans” koşullarının oluşturulması olmalıdır. Bu bakımdan, Türkiye’nin, bölge devletleri için ne ölçüde model oluşturduğu sorusu gündeme gelmektedir. Türkiye, model olabilir mi ve özgünlüğü nereden kaynaklanmaktadır? Yazıda, çağdaş anayasaların birbirini esinlemesi ve etkileşim süre- cinin Akdeniz bölgesine uygulanabilirliği tartışılarak, Türkiye’nin “insan haklarına dayanan demokratik ve laik hukuk devleti” özelliği vurgulan- maktadır. Eğer Türkiye, böyle bir süreçte model olarak görülebiliyorsa, bunun nedenini, anaysal ve siyasal yapısını, çağdaş hukuk sistemine oturtmayı büyük ölçüde başarmasında aranmalıdır. Çoğulcu demokratik ortamda siyasal alternansın iyi kötü işleyebilmesi, Cumhuriyetçi yönetim şeklinin gerçekleştirdiği kurumlar sayesinde mümkün olmaktadır.

RESUME Les processus constitutionnels en cours dans la Région ont été abordés sous l’optique de la distinction entre la Constitution et le constitutionnalisme. Le cas de la Turquie constitue l’axe de l’article et cela pour deux raisons: il s’agit du renouvellement de la Constitution dans la continuité de l’ordre constitutionnel en Turquie et, selon un point de vue assez répandu, la Turquie est considérée comme modèle pour les Etats de transition démocratique. Les processus constitutionnels dans la Région a été évaluée également du point de vue de l’espace constitutionnelle et du transconstitutionnalisme. ABSTRACT Turkey shares the historical and cultural heritage of the Mediterranean basin. Nevertheless, the country has been inspired by a European sense of constitutionalism. Even though many Mediterranean countries had constitutions, having a constitution does not always mean to be a part of constitutionalist movement. Constitutionalism means respect for the constitution that guarantees human rights, delimits political power, and needs enforcement mechanisms in case it is not obeyed. The constitutional developments in Turkey are not limited to the Republican era and dates back to Ottoman times. From Kanuni Esasi, which formed the first assembly to the Constitution of 1961 that foresees parliamentary regime with its classical mechanisms, we can talk about a rich political experience. The constitution of 1982, which is still in effect, seems quite different from the original version after nearly 20 amendments. Nevertheless, it is ineffective in dealing with 21st century problems and needs. Hence, the preparation of a new constitution. The main difference between Turkey and countries like Egypt and Tunisia is this: these countries are preparing their constitutions after a serious period of political breaking point, where in Turkey this preparation process is taking place together with a currently effective constitutional continuum. Countries who use different methods in the writing of a new constitution can meet the common denominator of constitutionalist movement in terms of content. Despite the differences of political regime, it is crucial to establish a separation of powers and guarantee human rights. To this end a system of checks and balances has to dominate the constitutional system. In this system it is crucial to have independent judiciary. In that sense, the Mediterranean countries in making of new constitutions have to respond to these needs to establish a democratic regime and rule of law. The main goal should be to create conditions of political alternation. The question is how much of an example Turkey sets for other states in the region. Can Turkey be a model and where does its originality come from? This article discusses how modern constitutions influence each other and if it is possible to apply this interaction process in the Mediterranean. The article also focuses on Turkey as a democratic and secular state of law based on human right. If Turkey is viewed as a mo- del, the reason is its success in establishing a political and constitutional structure within the modern legal system. In order for political alternation to function in a plural democratic environment, we need the institutions of the Republican regime.