Türkçe ve Kırgızcada hal şekilleri ve ilgeçler

Abstract

Bu çalışmada eş zamanlı bakış açısıyla Türkçe ve Kırgızcada hal şekilleri ve ilgeçler ele alınmaktadır. Türkçe ve Kırgızcada nesne ile nesne veya nesne ile eylem ya da olay arasındaki bağıntıları bildiren araçlar, adlık (ad soylu sözcük birimleri) çekimi dizgesinde hal şekilleri ve ilgeçlerdir. Sözü edilen bu araçlar ise biçim bilimi alt dizgesine ait birimlerdir. Çalışmada Türkçe ve Kırgızcada nesne ile nesne veya nesne ile eylem ya da olay arasında bağıntı kurmaya yarayan hal şekilleri ve ilgeçlerin anlamları formüle edilmekte, sahip oldukları anlam vasıtasıyla ilettikleri anlatılan/ anlatılanlar tespit edilmektedir. Adlık dizgesinde yer alan biçim bilimsel (morfolojik) araçlar olan her bir hal ulamı şekli, nesnenin, diğer bir nesne, eylem veya olayla ilgili bağıntıları bildirmekten sorumludur. Adlık dizgesinde aynı işlevi gören başka araçlar da vardır: Bunlar, sözcük birimi sınıflandırıcı alt dizgenin bünyesinde bulunan yardımcı leksem türlerinden biri olan ilgeçlerdir (edatlar, son takılar). İlgeçler de, nesnelerin başka nesne, eylem ya da olaylarla türlü türlü bağıntılarını dile getirirler. Çalışmada ilgeçler, birincil ve ikincil ilgeçler olmak üzere ikiye ayrılarak ele alınmaktadır. Başka, doğru, gibi, göre, için, ile gibi ismin gövde şekli, ismin yönelme hali şekli ya da çıkma hali şekliyle işlev gören ilgeçler, birincil ilgeçler; alt+, arka+, hakk+, ön+, saye+ gibi sadece isim tamlamaları ya da kişi zamirleriyle kurulan tamlamalarda “tamlanan” görevinde iyelik ulamı ve yönelme, bulunma veya çıkma hali şeklinde işleyen sözcük birimleri olup artık bağımsız anlamını yitirip yardımcı anlamlı sözcük birimi olan dil araçları ise ikincil ilgeçlerdir. Akraba anlama sahip dil araçları olan hal ulamı şekilleri ile ilgeçleri birbirinden ayıran unsur, ilgeçlerin sözcük birimsel (leksik), hal şekillerinin ise biçim bilimsel araçlar olmasıdır.

In this study, the case forms and prepositions in Turkish and Kyrgyz is analyzed from a synchronic perspective. In Turkish and Kyrgyz, case forms and prepositions are used to indicate the relation between an object and an object or between an object and an action. These categories are units belonging to the morphology substring. These relation-indicating units are found both in the noun system (noun-derived lexical units) and in the verb system. In this study, the meanings of the case forms and prepositions, which are used to establish a relation between object and object or object and action in Turkish and Kyrgyz, are formulated, and what they convey through their meanings is determined. In the nominalization system, case forms and prepositions report the relations related to action. Each case form is responsible for reporting the relation of an object to another object, action or event. The lexeme classifier substring also includes one of the auxiliary lexeme types, the preposition (preposition, suffix). Prepositions are devices that express various kinds of relations of objects to other events. In the study, prepositions are divided into two as primary and secondary prepositions. Prepositions such as another, right, like, according to, for, with, which function as the stem form of the noun, the accusative case form of the noun or the accusative case form of the noun, are primary prepositions; possessive gerunds such as alt+, arka+, hakk+, ön+, saye+, which function only as the “complement” in noun phrases or phrases formed with personal pronouns, and lexical units that function as the accusative, accusative or accusative case, and language tools that have lost their independent meaning and become auxiliary meaningful lexical units are secondary prepositions. What differentiates prepositions and case forms, which are related forms with related meanings, is that prepositions are lexical, while case forms are morphological tools.