Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı eserindeki insan ilişkileri

Abstract

Erzurumlu İbrahim Hakkı'nın Marifetnâme Adlı Eserindeki İnsan İlişkileri adını taşıyan tezimizde, yakın tarihlere kadar sadece bir mutasavvıf olarak tanınan ve tanıtılan 18. yy Türk dünyasının ünlü düşünce, sanat ve ilim adamlarından biri olarak çok yönlü ve son derece önemi bir şahsiyet olan Erzurumlu İbrahim Hakkı'yı en büyük eseri olarak nitelenen Marifetnâmeden hareketle ortaya koymaya çalıştık. Yer yer sade ve realist bir ilim lisanıyla yazılan Marifetnâme, devrinin dînî, ahlâkî ve pozitif bilgilerini ihtiva eden bir kitap, ansiklopedik bir eserdir. Bu kitap, gerçekten de pek çok kitap gören, pek çok kitap okuyan, skolastik bilgiyi iyice kavrayan, çağındaki keşiflere, bilgilere de yabancı kalmayan İbrahim Hakkı'nın eski ile yeniyi kaynaştırmaya çalıştığı bir kitaptır ve bu bakımdan, değerli bir ansiklopedi mâhiyetini taşır. Marifetnâme, Marifet Kitabı anlamına gelen bir kelime olup eski Doğu bilimleri geleneğinde Şeriat-Tarikat-Marifet-Hakikat diye sıralanan manevî gelişme merhalelerinin üçüncüsüdür. Batı'da epistemoloji olarak ifade edilen Marifetten, insanın erişebileceği bilginin tamamı kastedilmektedir. Eserde, pek çok konuda, zamanındaki fikirleri aşan orijinal fikirler bulunur.Bununla birlikte Marifetnâme, toplumda bir değişiklik meydana getirebilecek veya yeni bir sistem kurabilecek şekilde bilgileri ihtiva etmemektedir; ancak bu fikirler o zamanki toplum için yenidir ve müspet ilme doğru bir atılımın çok yeni bir filizlenmesi karakterindedir. Anlaşılacağı gibi Marifetnâme, insanları aydınlatmak ve kendilerini tanımalarını sağlamak gayesiyle kaleme alınmış bir mukaddime, üç bölüm ve bir hatime olmak üzere beş bölümden meydana gelen, çeşitli bab, fasıl ve nevilerle genişletilmiş bir eserdir. Marifetnâme'nin yalnız fihristinin incelenmesi eserin azametini ve ehemmiyetini göz önüne koymaktadır. Bu fihrist içerisinden çalışmamızla ilgili olarak Marifetnâme'de İnsan İlişkileri başlığı altında ele aldığımız konular şunlardır: Aile içi ilişkiler, öğretmen-öğrenci ilişkileri, akrabalık ilişkileri, komşuluk ilişkileri, hizmetçiyle ilişkileri ve arkadaşlık ilişkileri. Eserde insanlar arası ilişkiler, getirdiği haklar ve sorumluluklar açısından ele alınmıştır. İbrahim Hakkı konuya Hz. Peygamber'in (s.a.v.) bütün yaratılanlara ve özellikle insanlara karşı davranışlarının, sahabe ve ümmeti ile olan sohbet ve muamelelerinin bizlere en büyük örneği teşkil ettiğini söylemekle başlar. Daha sonra insanların birbirlerine asıl davranacaklarına dair ayetleri, hadisleri ve büyüklerin sözlerini sıralar. İbrahim Hakkı'nın konulara bu şekilde giriş yapmış olması onun düşüncelerinin kaynağını göstermesi ve konulara vakıf olması açısından önem taşımaktadır.