19. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı-İngiliz ilişkileri : Şam konsolosu Richard Francis Burton’ın rolü ve faaliyetleri

Abstract

Bu çalışmada, Richard Francis Burton’ın Şam Konsolosu olarak görev aldığı döneme odaklanılacaktır. Daha öncesinde Osmanlı coğrafyasında seyyah ve asker olarak görev alan Burton, 1868 yılında Şam Konsolosu olarak tayin edilmiştir. Yaklaşık iki yıl süren Şam Konsolosluğu döneminde bölgedeki İngiliz nüfuzunun artması için yürütülen politikalarda etkin olarak görev almıştır. Richard Burton Şam Konsolosluğu döneminde Protestan misyonerlere, Dürzî aşiretlere, Yahudi cemaatlere ve Şam’da ikamet eden Müslüman elitlere karşı farklı politikalar izlemiştir. Sözü edilen bu gruplar ile konsolos arasında bir nüfuz mücadelesi de meydana gelmiştir. Richard Burton sözü edilen politikalara mesai harcarken, Levant coğrafyasını keşfetmek için de çok sık olarak seyahatler düzenlemiştir. Bütün bu faaliyetler sonucunda, Konsolos Burton ile Suriye Valisi Mehmed Râşid Paşa arasında büyük anlaşmazlıklar yaşanmıştır. Bu anlaşmazlık hali, Şam’dan İstanbul’a oradan da Londra’ya ulaşarak, iki devlet arasında diplomatik bir mesele haline gelmiştir. Söz konusu anlaşmazlıklar, Richard Burton’ın görev yerinin değiştirilmesiyle sonuçlanacak süreci başlatmıştır. Buna rağmen Richard Burton, Fırat Vadisi Demiryolu Projesinin hayata geçebilmesi için ciddi mânâda mesai sarf etmiş ve Şam’daki konsolosluk görevinden sonra da Osmanlı topraklarında çeşitli vesilelerle faaliyet göstermeye devam etmiştir.

This study focuses on the period during which Richard Francis Burton served as Consul in Damascus. Burton, who had previously worked as a traveller and soldier in the Ottoman geography, was appointed as the Consul of Damascus in 1868. During his two-year term as the Consul in Damascus, he took an active role in the policies carried out to increase British influence in the region. Richard Burton pursued different policies towards Protestant missionaries, Druze tribes, Jewish communities and Muslim elites residing in Damascus during his consulate in Damascus. There was also a struggle for influence between these groups and the consul. While Richard Burton was working on these policies, he also travelled extensively to explore the Levant. As a result of all these activities, there were major disagreements between Consul Burton and the Governor of Syria, Mehmed Rashid Pasha. This disagreement travelled from Damascus to Istanbul and then to London, becoming a diplomatic issue between the two states. These disagreements initiated the process that would result in the replacement of Richard Burton. Nevertheless, Richard Burton worked hard for the realisation of the Euphrates Valley Railway Project and continued to be active in the Ottoman lands on various occasions after his consulship in Damascus.